PlusAchtergrond

Nederlandse musicalgeschiedenis: een kijkje backstage bij Annie M.G. Schmidt en Harry Bannink

Kostuumschets voor de twee feeën in En nu naar bed (1971). Beeld Allard Pierson
Kostuumschets voor de twee feeën in En nu naar bed (1971).Beeld Allard Pierson

Spraakmakende teksten, muziek van hoog niveau: Annie M.G. Schmidt en Harry Bannink pionierden met hun musicals in de jaren zestig, zeventig en tachtig. Zeven objecten die aan die tijd herinneren, te zien in het Allard Pierson.

Patrick van den Hanenberg

Als we het muzikale volkstoneel van De Jantjes uit 1920 en My Fair Lady, het persoonlijke project van Wim Sonneveld uit 1960, even vergeten, kunnen we stellen dat de Nederlandse musicalgeschiedenis begint in 1965 met Heerlijk duurt het langst van Annie M.G. Schmidt en Harry Bannink. Grootschalig, spraakmakend, cabaretesk, muziek van hoog niveau en met herkenbare personages. Er volgden nog zes musicals van dit pioniersduo, met Foxtrot (1977), de geactualiseerde terugblik op de vrolijke en grimmige jaren dertig, als het absolute hoogtepunt.

Sanne Thierens (32), die in Engeland promoveerde op de musicals van Schmidt en Bannink, stelde voor het Allard Pierson de tentoonstelling Zeur niet! samen, deels gebaseerd op haar boek Mjoeziekul. Ze leidt ons door de tentoonstelling aan de hand van zeven objecten die met veel beeld en geluid in negen zalen te zien zijn.

Aansteker ter gelegenheid van de 500ste opvoering van Heerlijk duurt het langst (1965)

null Beeld Allard Pierson
Beeld Allard Pierson

Deze musical over trouw en ontrouw in een herkenbaar doorsnee Nederlands gezin met een opstandige puberdochter is 543 keer opgevoerd. Met altijd een doodstille zaal bij het lied Het is over, waarin de bedrogen vrouw haar overspelige man trots, maar met veel pijn loslaat. Bannink heeft drie maanden gewerkt aan het beklemmend emotionele nummer – ­misschien wel het allermooiste Nederlandse musicalliedje.

Thierens: “Producent John de Crane was natuurlijk blij en liet voor de 500ste opvoering deze aansteker maken. Maar de acteurs waren het helemaal zat. Vooral Conny Stuart. Zij had een meetlint van anderhalve meter voor het aftellen van de laatste 150 voorstellingen. Elke avond knipte ze er een centimeter vanaf, zodat ze kon zien hoe vaak ze nog moest.”

Kostuumschets voor de twee feeën in En nu naar bed (1971)

null Beeld Allard Pierson
Beeld Allard Pierson

Jan Beutener ontwierp een gifgroen kostuum voor de boze fee (Conny Stuart) en een roze outfit voor de goede fee (Mary Dresselhuys) in dit maatschappijkritische sprookje. Aan het eind van de musical, wanneer goed en kwaad door elkaar lopen, nemen de feeën gedeeltelijk elkaars kleuren over.

“De inspiratie voor deze show vonden Annie en Harry bij de musical Company van Stephen Sondheim – in vorm en belichting. Net als bij Sondheim werden liedjes onderbroken door scènes. En er kon snel van scènes worden gewisseld zonder het doek te sluiten en te openen, doordat de spot aanging op de plek waar gespeeld werd, terwijl de andere kant van het toneel donker bleef. Daardoor zat er, zeker voor die tijd, een hoog tempo in de voorstelling.”

Los blaadje met handgeschreven extra couplet voor En toen uit Wat een planeet (1973)

null Beeld Allard Pierson
Beeld Allard Pierson

In de Planeet-vitrine liggen meerdere versies van het script met vele doorhalingen. Schrijven kon een worsteling zijn voor Schmidt, maar soms ging het razendsnel.

“Er was nog geen echte finale. Willem Nijholt herinnerde zich een ongebruikt coupletje van Annie en een niet gebruikt melodietje van Bannink en stelde voor daar iets mee te doen. Annie schreef ter plekke aan de bar een tweede couplet. Ze raakte soms zeer gefrustreerd dat haar teksten werden vermorzeld door muziek en dans van Paddy Stone. Ze zei een keer: ‘I cannot hear my beautiful lyrics.’ Stone antwoordde: ‘Who cares about your lyrics, we want to see a show.’ Dat was zijn houding en Annie accepteerde dat, want Stone had als Broadwaychoreograaf meer status.”

Kostuum uit Foxtrot (1977)

null Beeld Allard Pierson
Beeld Allard Pierson

Veel kostuums hebben de tand des tijds helaas niet doorstaan. Wel de schitterende uitdossing van de bal-masquéscène die bewaard zijn gebleven in het Theater Instituut Nederland.

“De scène duurde maar drie minuten, maar John de Crane stond erop dat het prachtig zou worden. De kostuums zijn bij een chique couturier in Engeland gemaakt voor 1000 tot 3000 gulden per stuk.”

Protestpamflet van Het Warm Lesbies Front naar aanleiding van Madam (1981)

null Beeld Allard Pierson
Beeld Allard Pierson

Annie M.G. Schmidt raakte enigszins ­verward door de vrouwenbeweging die voor abortus en tegen pornografie was. Ze vroeg zich af of anti-porno ook anti-­hoeren betekende. Dat vond zij een mooi uitgangspunt voor een musical, waarin ze de vrouwenbeweging kritisch en met humor benaderde. In die kring was zij niet populair, zeker niet na haar opmerking in NRC: ‘Een heleboel dingen mogen ook niet van die feministen: knusheid, gezelligheid, ’t is allemaal verboden. Het is ook zo calvinistisch, wat die wijven hebben.’

“Met name Het Warm Lesbies Front ging in een pamflet flink tekeer tegen de musical Madam. Dat deed haar toch wel wat. Oorspronkelijk kwamen de feministen in de slotscène niet meer voor. Dat heeft Annie na de première aangepast om ook hun stem te laten horen.”

Maquette van het decor van De dader heeft het gedaan (1983)

null Beeld Allard Pierson
Beeld Allard Pierson

Het misdaadverhaal moest volgens pro­ducent John de Crane een supermusical worden. Er moest flink worden uitgepakt, zoals ook aan de maquette van het decor met verschillende hoogteniveaus te zien is.

“Met Foxtrot was de lat wel erg hoog gelegd. Daar zijn de makers niet meer overheen gekomen. Een musical over een misdaad was wel origineel, maar het bleek heel lastig om de spanning vast te houden als er opeens liedjes tussendoor komen.”

Affiche van Ping Ping (1984)

null Beeld Allard Pierson
Beeld Allard Pierson

Deze laatste Schmidt/Bannink-musical was geen succes. De stemming was echt somber, zeker toen John de Crane eind 1982 was overleden. Het is symbolisch dat er vrijwel niets van Ping Ping bewaard is gebleven, behalve de productienotities, kostuumschetsen en het affiche met de opgestapelde munten.

“De voorstelling is in de pers met de grond gelijk gemaakt, en ook Annie vond het vreselijk. Ze wilde de show na de première nooit meer zien. Het openingsnummer na de pauze is wel opmerkelijk. Annie had op het Leidseplein een groep breakdancers gezien. Op de tekst die ze daarbij had gemaakt componeerde Harry een happy-hardcoreritme met elektronische instrumenten. Hij was zich dus nog wel muzikaal aan het vernieuwen.”

De tentoonstelling Zeur niet – de musicals van Annie M.G. Schmidt en Harry Bannink is tot en met 30 oktober te zien in het Allard Pierson op de Oude Turfmarkt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden