Recensie

Mulisch pakt lezer snel in met postume 'spookroman' (***)

Dat Mulisch met zijn roman De Ontdekking van Moskou in de maag heeft gezeten, lees je tussen de regels door. Er zijn zelfs fragmenten die gewoonweg niet erg goed zijn. Toch weet hij de lezer postuum in te pakken. Mulisch heeft weer geschreven of hij overal lak aan had.

Mulisch moet er veel lol in hebben gehad, zou je wellicht denken, maar De Ontdekking van Moskou laat ook de andere kant van het schrijven zien.Beeld Wubbo de Jong

Het schrijven van een roman - doe je dat in een roes of een flow, zoals schrijvers er soms over praten, of ga je toch eerder rationeel te werk? Schrijven heeft op zich niets natuurlijks, een aap zie je het niet doen. In De Ontdekking van Moskou van Harry Mulisch (1927-2010) komt dit voorbeeld langs: 'Neem die aap daar. Je zet hem thuis voor je schrijfmachine en je laat hem erop rammen. Wat schat je, hoeveel boeken hij vol letters moet kalken eer de Divina Commedia erbij is?'

Het is niet een bijster originele vraag. Meestal wordt in vergelijkbare voorbeelden met zo'n typende aap Shakespeare genoemd als vrijwel onbereikbaar doel. Het is niet erg, Mulisch was een schrijver die vaker ideeën van anderen leende en ze voor zijn volkomen eigen doelen inzette. Mulisch zette de wereld op onnavolgbare wijze naar zijn hand.

Maar dat is hem in het geval van De Ontdekking van Moskou toch niet helemaal gelukt. Gedurende enkele decennia heeft hij aan verschillende versies ervan gewerkt, maar uiteindelijk is het tijdens zijn leven nooit gepubliceerd. Het boek werd een soort spookroman. Wel heeft hij eruit 'geplunderd'; zo is Mulisch' enorme succesroman De Aanslag eruit ontstaan.

Laat die nawoorden even zitten
Over versies, strubbelingen, het boek wegleggen en weer oppakken zijn, nu de roman dan toch nog is uitgegeven, informatieve nawoorden opgenomen van Marita Mathijsen en Arnold Heumakers. Nuttig, maar eigenlijk is het ook wel een beetje jammer, want echt onbevangen lees je De Ontdekking van Moskou dan niet meer. Mijn advies: lees die nawoorden een keer wanneer je toch niets anders te doen hebt, en stort je daarvoor gewoon in deze nieuwe Mulisch.

En dan pakt hij je al snel weer in. Mulisch heeft weer geschreven alsof hij overal lak aan had. Het is een roman over het schrijven zelf. Er komen drie, vier, vijf - je dreigt op een gegeven moment de tel kwijt te raken - schrijvers in voor die met elkaar in discussie gaan. Het boek speelt deels in de middeleeuwen en deels in de jaren zestig. Soms lopen de tijden op verwarrende wijze door elkaar. Mulisch hanteert zijn eigen spelling. Zijn interpunctie is niet zelden bizar.

En in het boek zelf kraakt hij, bij monde van een van de personages, het boek al af, want, zo merkt ene Brugman op, de personages die erin voorkomen worden zomaar neergekwakt, nauwelijks één ervan 'wordt werkelijk een wezen van vlees en bloed, zoals men dat van romanfiguren mag verwachten en zoals men dat van grote schrijvers kent'.

Mulisch moet er veel lol in hebben gehad, zou je wellicht denken, maar De Ontdekking van Moskou laat ook de andere kant van het schrijven zien, waarin het er minder makkelijk aan toe gaat. Dat gebeurt op een hilarische manier: 'Ik wist wel, dat ik iets vergeten had: inkt!'

Steeds verder in de nesten werken
Maar er wordt ook stilgestaan bij het feit dat elke zin die je schrijft, consequenties heeft voor de volgende: 'Met ieder woord dat ik schrijf, werk ik mij verder in de nesten. Nu is de bisschop al kardinaal geworden, een geleerd schrijver bovendien, en daarbij het middelpunt van steeds ingewikkelder toestanden [...].'

Het verhaal van De Ontdekking van Moskou is nauwelijks interessant. Of het moet in het gegeven zitten dat Mulisch een van zijn personages in een boek laat lezen dat toen Columbus in 1492 Amerika ontdekte, een expeditie, uitgezonden door een Oostenrijkse bisschop om Moskou te ontdekken, onverrichter zake terugkeerde. Gefascineerd door dit gegeven gaat een schrijver aan de slag om daar een historische roman over te schrijven, een andere schrijver levert commentaar, en op zijn beurt krijgt die weer commentaar van een volgende schrijver. Enzovoort.

Onafgemaakte roman
De fragmenten die we van die historische roman krijgen, zijn statisch en, nu ja, eigenlijk gewoon niet zo goed. Mulisch lijkt daar toch mee in zijn maag te zitten. Niet alleen getuige het feit dat hij De Ontdekking van Moskou nooit echt heeft afgemaakt, maar ook door wat hij een van de schrijvers in de roman zelf laat zeggen, namelijk dit: 'Dus ga ik maar verder op deze manier: slordig, niet geïnformeerd maar snel materiaalvormend [...].'

En dat is precies wat De Ontdekking van Moskou zijn kracht geeft: de spanning die erin wordt opgeroepen tussen 'lekker' schrijven en 'verantwoord' schrijven. Dit is een roman die, zoals gezegd, over het schrijven zelf gaat. Maar er had inderdaad meer in gezeten, nog meer, als Mulisch het allemaal nog wat radicaler had aangepakt. Nog gekker. Met nog meer lak aan alles en iedereen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden