PlusAchtergrond

Met ketamine komt Lea haar bed weer uit

Beeld Julian Stips

Ketamine staat bekend als partydrug en narcosemiddel, maar kan een uitkomst zijn voor ernstige depressies. ‘Binnen twee tot drie jaar hebben we hier ketamineklinieken, net als in de VS.’

Het is een ritueel dat zich om de vijf dagen herhaalt. Dan neemt de 54-jarige Lea op klaarlichte dag een slokje ketamine uit een maatbekertje (‘het smaakt naar levertraan met sinaasappel’), gaat een uurtje op de bank liggen en ­beleeft een prettige roes. Het lichaam voelt verdoofd en de geest gaat op reis.

“Een beetje alsof ik Alice in Wonderland ben. Je kunt eeuwig vallen en het voelt lekker, of je ziet alle kleuren van de regenboog.” Daarna duurt het een halfuurtje voordat het evenwichtsgevoel volledig is ­teruggekeerd, en vervolgens gaat het leven weer verder. Alsof er niets is gebeurd.

Maar er is veel gebeurd. Dankzij ketamine is het leven een stuk leuker geworden, vindt de Amsterdamse. En niet vanwege de aangename verdoving, die recreatieve ­gebruikers zo aantrekt (zie kader).

“Voordat ik het gebruikte, leefde ik voor 25 procent, nu voor 85,” zegt Lea. “Niet dat ik me nu altijd geweldig voel, maar ik lig tenminste niet meer wekenlang in bed te somberen. De lethargie is verdwenen, godzijdank, na ruim dertig jaar. Behalve elektroshocktherapie kreeg ik alle behandelingen die de psychiatrie in petto heeft. Niets hielp.”

Lea haalt de ketamine elke twee weken bij een apotheek, en de zorgverzekeraar vergoedt maandelijks de ongeveer 300 euro die dat kost. Ze krijgt het recept van psychiater Robert Schoevers, die het narcosemiddel ‘off-label’ voorschrijft aan patiënten die meededen aan zijn studie die ketamine vergeleek met een placebo. Hoewel ketamine bij Lea helpt tegen depressie, is het middel daarvoor niet geregistreerd. Ketamine staat te boek als narcosemiddel bij mens en dier, en als pijnstiller.

Depressies

In de Verenigde Staten en Engeland wordt ketamine al gebruikt om depressies te bestrijden, maar Nederland neemt dat niet zonder meer over. Voor een effectieve toepassing in de psychiatrie is deugdelijk bewijs nodig. De resultaten van een studie onder zestig uitbehandelde depressieve ­patiënten van Schoevers (Universitair Medisch Centrum Groningen) zijn bemoedigend, zoals te lezen is in het augustusnummer van het Tijdschrift voor Psychiatrie, dat is gewijd aan psychedelica en psychiatrie.

“We zien zo’n veertig procent opknappen,” aldus Schoevers. “Bij een uitbehandelde groep is dat heel indrukwekkend. Wat ook bijzonder is: als het aanslaat, zie je dat vaak al enkele dagen na de behandeling.”

Lea beaamt dat. “Een paar uur nadat ik voor het eerst ­ketamine had gekregen, hing ik boekenplanken op in de slaapkamer. Voor andere mensen is dat misschien heel normaal, maar als ik depressief was, moest ik me daar ­dagenlang op voorbereiden. Nu ging het haast vanzelf.”

Ketamineproduct

Het kan vanwege de hoge wetenschappelijke eisen nog ­enkele jaren duren voordat de onderzoeken van Schoevers bewijs opleveren voor een effectieve behandeling. In een studie naar ernstige depressie gaat Schoevers ketamine binnenkort vergelijken met electroshocktherapie. “De vraag is of ketamine in de toekomst vóór electroconvulsietherapie in het behandelprotocol kan komen. Elektro­shocks zijn voor patiënten waarschijnlijk ingrijpender.”

Zodra ketamine voldoende effectief blijkt, behoort de behandeling binnen een halfjaar tot de basisverzekering. Daarover heeft Schoevers met de relevantie partijen al afspraken gemaakt. Ook farmaproducent Janssen ontwikkelt een ketamineproduct, maar dat zal naar verwachting duizenden euro’s per jaar duurder zijn.

Beeld Julians Stips

Volgens emeritus-hoogleraar verslavingszorg Wim van den Brink (Amsterdam UMC) duurt het niet lang meer voordat Nederland net als de VS ketamineklinieken kent. “Ik zie dat binnen twee, drie jaar gebeuren.”

Maar net als Schoevers vindt Van den Brink dat Nederland moet voorkomen dat ketamine een snel verdienmodel voor zorgondernemers wordt, zoals in de Verenigde Staten. “Daar openen anesthesisten een eigen polikliniek waar je voor 750 tot 1000 dollar een dosis kunt halen,” zegt Schoevers. “De link met de psychiatrie ontbreekt, en vervolgonderzoek naar patiënten ook.”

Om die reden maakt Schoevers zich er sterk voor dat de psychiater beslist over het toedienen van ketamine bij therapieresistente depressie, en niet de anesthesist of een private partij. Alleen als minder ingrijpende medicatie en andere psychiatrische behandelingen niet hebben geholpen, moet ketamine een optie zijn, vindt hij.

Eiwithuishouding

Het is belangrijk om te stellen dat niet elke depressie ­geschikt is om met ketamine te behandelen, aldus Schoevers. Alleen mensen met een op zichzelf staande ernstige, langdurige depressie, die niet samenhangt met bijvoorbeeld een bipolaire stoornis of een verhoogde kans geeft op een psychose, komen in aanmerking. In Nederland gaat het jaarlijks om ongeveer honderd mensen.

Het precieze werkingsmechanisme van ketamine is niet duidelijk, maar waarschijnlijk schuilt het in een veranderde eiwithuishouding die de aanmaak van hersencellen ­bepaalt. “Bij antidepressiva en elektroshocks verandert die eiwithuishouding ook, maar veel langzamer,” zegt psychiater Jurriaan Strous, die promoveert bij Schoevers.

Juist omdat ketamine zo snel werkt, wil Strous onderzoeken of het helpt bij mensen met een acute doodswens. Strous is crisispsychiater in Almere (GGz Centraal) en hij ziet die patiënten dagelijks. De studie gaat binnenkort van start in het UMCG en bij GGz Centraal.

In Leiden deed psychiater Tijmen Bostoen (ARQ Centrum ’45/LUMC) een pilotstudie naar de effecten van ketamine bij drie depressieve mensen met een ernstige posttraumatische stressstoornis, een aandoening waarbij de blootstelling aan een levensbedreigende situatie onder meer herbelevingen en angstdromen veroorzaakt. Bostoen diende het middel in een periode van twee weken zes keer toe. “Bij alle drie zagen we verbeteringen, maar de pilot is te beperkt voor definitieve conclusies,” zegt hij.

Niet op eigen houtje

Bostoen is ook betrokken bij het onderzoek naar de ­invloed van een ander psychoactief middel, mdma, op de behandeling van acht oorlogsveteranen met een post-traumatische stressstoornis, waarover deze krant eerder schreef. Net als ketamine wordt dat middel ook recreatief gebruikt: het is het hoofdbestanddeel van xtc-pillen. Hoewel ketamine de patiënten in een dromerige toestand brengt en mdma zorgt voor een wat actievere, spraakzamere staat, leiden beide middelen er waarschijnlijk toe dat traumabehandeling beter aanslaat, zegt Bostoen. “Door een veranderde kijk op hun problemen en daling van het stressniveau komt er meer ruimte, waardoor mensen een traumabehandeling beter aan lijken te kunnen.”

Net als collega’s Schoevers en Strous waarschuwt Bostoen dat mensen niet op eigen houtje moeten proberen met ketamine hun depressie, acute suïcidewens of posttraumatische stressstoornis te verhelpen. Het is een medische behandeling met risico’s, zeggen de psychiaters.

K-hole

Zo luistert de dosering van ketamine nauw. Bij overdosering kunnen mensen er extreem angstig op reageren – een zogenoemde K-hole, een soort bijna-dood-ervaring volgens ervaringsdeskundigen. Ook is het middel potentieel verslavend en zijn er bijwerkingen, zoals vergeetachtigheid en een chronische blaasontsteking (zie kader).

Bij Lea worden de risico’s gemonitord. Van verslaving heeft ze geen last (‘ik wil een normaal leven, ik ben niet op zoek naar een roes’), en ook vergeetachtigheid treedt niet op. Wel had ze last van blaasproblemen. Dat bleek echter geen bijwerking van ketamine, maar hield verband met een opgebloeid seksleven: Lea voelde zich opgewekter en ging simpelweg vaker met haar vriend naar bed.

‘Geen jubelverhalen’

Ketamine is een narcosemiddel dat al vanaf 1962 bestaat. De afgelopen jaren is het recreatief gebruik ervan gestegen. Volgens een onderzoek van het Trimbosinstituut had 0,6 procent van alle Nederlandse volwassenen in 2018 ooit recreatief ketamine gebruikt, meestal in poedervorm. Ter vergelijk: voor xtc (2,8 procent) en cocaïne (1,7 procent) ligt dat 3 tot 5 keer hoger.

Een gram ketamine op de illegale markt kost ongeveer 30 euro. Bij lage doseringen heeft het een dromerige uitwerking. Bij hogere doseringen – een gram en meer – overheersen visuele hallucinaties en dissociatieve effecten, waarbij mensen een scheiding kunnen ervaren tussen lichaam en geest. Een eigen lichaamsdeel kan dan niet meer eigen voelen, of mensen hebben het gevoel uit hun lichaam te treden.

Bij de behandeling van depressie wordt gebruik gemaakt van lage doseringen. “Een hogere dosering is niet zinvol, want er is een optimum waarbij het middel werkt,” zegt psychiater Jurriaan Strous.

Mensen kunnen verslaafd raken aan ketamine, maar dat komt in Nederland niet veel voor. Van alle verslavingsbehandelingen bij Jellinek gaat het in minder dan 0,5 procent om ketamine. Vaker gaat het om alcohol (46 procent), cannabis (17 procent) of cocaïne (12 procent). “Pijnstillers op basis van opiaten zijn verslavender dan ketamine,” aldus emeritus-hoogleraar verslavingszorg Wim van den Brink.

Psychiater Strous waarschuwt voor jubelverhalen die onder recreatieve ketaminegebruikers de ronde doen. “Het is geen onschuldig snoepje. Sommige mensen vinden dat er een wonderachtige glamour omheen hangt, maar dat is onzin. Overmatig gebruik leidt tot afname van de grijze stof in hersenen, met geheugenproblemen en andere cognitieve schade tot gevolg. Gebruikers kunnen ook heel angstig worden of chronische blaasproblemen ontwikkelen.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden