Plus Interview

Maasja Ooms: ‘Elk kind wil door beide ouders gezien worden’

Still uit de documentaire Rotjochies. Links Mitchel, die grote moeite heeft met zijn vader.

Rotjochies heet de documentaire van Maasja Ooms (50) die op Idfa draait. Maar is het rotjochie het probleem of het signaal van het probleem?

Zoals een strakke herenzwembroek ook benadrukt wat je in feite niet ziet, zo schetsen de beelden van Rotjochies de spanning en conflicten die onderhuids leven. Net als haar vorige film Alicia (zie kader) heeft Maasja Ooms (1968) opnieuw een aangrijpende, subtiele en indringende documentaire gemaakt over een onderdeel van de Nederlandse jeugdzorg.

In haar nieuwe film loopt Ooms mee met jongeren die thuis niet meer welkom zijn. Vanwege uiteenlopende problemen – thuis, op school en met justitie – willen of kunnen hun ouders de opvoeding niet meer op zich nemen.

Het laatste redmiddel voordat ze definitief uit huis worden geplaatst, is een maandenlange behandeling in een afgelegen boerderij op het Franse platteland. Ver weg van de omgeving die vaak een verkeerde invloed heeft op de jongeren. Ver weg van drank en drugs. Om het contact met hun oude wereld te verkleinen, mogen ze hun smartphones maar beperkt gebruiken.

In de ochtenden houden de jongeren zich bezig met klusjes in en om het huis, ’s middags maken ze huiswerk of gaan ze in gesprek met hulpverlener Petra Knol, een stevige tante die de jongeren met de neus op het eigen probleemgedrag drukt.

De innemende Ooms legt in een Amsterdamse koffiebar haar bijzondere werkwijze uit. Ze doet alles zelf: camera, geluid en regie. Ze is een fly on the wall, maar een extreme. Door haar karakter en filmtechniek komt ze dicht bij de personen die ze filmt.

Eng of gevaarlijk heeft Ooms de omgang met de jongeren in Frankrijk geen moment gevonden, hoewel sommigen agressieproblemen hebben. Gewelddadige uitspraken (‘ik ken mensen die ik kan bellen als ik iemand dood wil hebben,’ zegt de 14-jarige Mike) maken weinig indruk op de filmmaker. “Het is vooral bluf en stoerdoenerij, gedrag dat ze op straat hebben geleerd. Wie kan het verste plassen, dat idee.”

Veel beelden laten de lamlendigheid van de jongeren zien. Zo beginnen ze de dagen steevast met sigaretten roken, uitkijkend over het prachtige ochtendgloren in het heuvelachtige landschap van de Morvan. De gesprekken tussen de jongeren onderling gaan veelal over niets. Geconfronteerd met hulpverlener Knol kunnen ze hun eigen gedrag vaak maar moeilijk onder woorden brengen.

Slechts korte momenten krijgt de kijker een inkijkje in de achtergrond van hun problemen. Dat gebeurt bijvoorbeeld als ze rapteksten over hun eigen leven schrijven, of wanneer ze in contact komen met hun ouders. Dan zie je de spanning toenemen, in woord en gebaar.

Beeld Filmstill

Mitchel, de hoofdpersoon in Rotjochies, trekt zijn verdedigingslijn op zodra zijn vader in Frankrijk op bezoek komt. Dan verbergt hij de ogen achter zijn lange haren of zet hij een capuchon op. Ook spreekt hij dan kort en afgemeten. Elke knuffel of kus van zijn vader is een zware beproeving.

Mitchels ouders zijn gescheiden en zijn moeder is overleden; haar urn heeft hij meegenomen naar Frankrijk. Zo liefdevol en verzorgend als hij was voor zijn moeder, zo veel zeer zit er in de verstandhouding met zijn vader.

Therapeute Knol maakt de gecompliceerde dynamiek tussen vader en zoon duidelijk. Knol toont hun de filmopnames die ze maakt van de vader-zoongesprekken, waarbij het verbaal en non-verbaal dondert. Ooms laat in het midden of Mitchels laatste redmiddel in Frankrijk leidt tot een verbeterde verstandhouding met zijn vader, of dat hij definitief uit huis wordt geplaatst.

Uw vorige film, Alicia, had een persoonlijk raakvlak. Net als Alicia heeft u uw jongste jeugd in een tehuis door­gebracht, omdat uw moeder niet voor u kon zorgen. Kent Rotjochies ook zo’n persoonlijk raakvlak?

“Nee, zo’n persoonlijke parallel is er nu niet. Maar beide thema’s zijn aan elkaar verwant, en universeel. Alicia gaat over de vroege hechting tussen een ouder en een kind. Rotjochies gaat over de loyaliteit van kinderen ten opzichte van hun ouders. Of je dat als kind nu wilt of niet, dat onderwerp speelt altijd. Ook bij kinderen die besluiten hun ouders nooit meer te zien, of bij kinderen wier ouders het contact verbreken. De loyaliteit van het kind ten opzichte van ouders kan leiden tot interne conflicten bij het kind. Dat is de voornaamste oorzaak voor het probleemgedrag van deze jongeren, denk ik.”

Beeld Filmstill

Kunt u een voorbeeld geven?

“Een kind is opgebouwd uit het genetische materiaal van zijn ouders. Bij vechtscheidingen, bijvoorbeeld, maken ouders elkaar zwart. De vader wil de moeder uitvlakken, en andersom. Daarmee ontkent elke ouder echter de helft van het kind, dat is opgebouwd uit beide ouders. Die situa­tie is heel moeilijk, want elk kind wil door beide ouders gezien worden. De behoefte om gezien te worden is een natuurwet. Bij geboorte zijn kinderen zó kwetsbaar dat ze volledig afhankelijk zijn van hun ouders. Ze moeten als het ware gezien worden om te kunnen overleven.”

Hoe zijn de Rotjochies te helpen?

“Ik denk dat die gedragsproblemen niet in de jongeren zitten, maar in het systeem rondom hen. Hun gedragsproblemen hebben een signaalfunctie. Daarom vind ik het onbegrijpelijk dat de jeugdzorg als ultieme redmiddel heeft om de jongere weg te halen bij de ouders. Jongeren worden weggehaald, alsof zij zelf het probleem zijn. Maar je moet naar het hele gezin kijken.”

Wat zou uw advies zijn voor de omvorming van de jeugdzorg?

“Alle ouders krijgen hoopvol een kind. Ze geven het mooie namen en willen dat het kind goed terechtkomt. Alleen lukt dat niet altijd. Je moet ouders daarvan niet de schuld geven, maar je moet wel ingrijpen met systeem- of gezinstherapie. Dat is de beste manier om de gedragsproblemen van kinderen op te lossen. In de zwaarste vorm van jeugdhulp biedt de overheid nu één uur per week gezinstherapie. Dat is veel te weinig.”

“In plaats daarvan zetten we probleemjongeren bij elkaar in open of gesloten inrichtingen. Daar leren ze niets. Alicia vertelde me dat ze in zo’n gesloten setting altijd keek wie het sterkste kind was. Daar zocht ze dan binnen een week ruzie mee, zodat dat kind haar in de toekomst nooit zou lastigvallen.”

Beeld Filmstill

“In een gesloten setting worden kinderen door de groepsdruk harder. Dat is ongezond, omdat ze verder van hun gevoel wegraken en dus nog meer probleemgedrag gaan vertonen. Als ze weer thuiskomen, is er niets aan het systeem veranderd. Dan ontstaan de problemen dus weer opnieuw.”

In de film komen de auto’s in beeld van de ouders die naar Frankrijk reden om hun kinderen te bezoeken; we zien een dure Mercedes en dure BMW.

“Gedragsproblemen van kinderen die voortkomen uit de gezinssituatie beperken zich niet tot de lagere sociale en economische klassen. Je ziet het in alle lagen van de samenleving.”

Het is opvallend hoe dichtbij de jongeren en hun ouders u laten komen. Hoe doet u dat?

“Ik speel volledig open kaart. We bouwen een vertrouwensband op en zullen dat nooit beschamen. Iedereen krijgt de film op voorhand te zien en heeft een stem in gevoelige scènes.”

Rotjochies gaat vrijdag 22 november (onder de titel Punks) in première op Idfa en is geselecteerd voor de internationale en Nederlandse competitie. Op maandag 25 november is de documentaire om 20.25 uur te zien op NPO 2.

Maasja Ooms: ‘Ik speel volledig open kaart.’

Alicia

Alicia, de vorige film van Maasja Ooms, kreeg zeer veel aandacht. Het is al jaren de best bekeken documentaire op 2DOC, de website voor documentairefilms van de publieke omroep. Alicia gaat over een meisje dat in een kindertehuis wacht op plaatsing in een pleeggezin, wat uiteindelijk niet gebeurt. Alicia’s onbegrip en hulpeloosheid worden schrijnend vastgelegd.

De film groeide uit tot een belangrijke kritische noot op jeugdzorg. Als ouders niet in staat zijn om een kind op te voeden, grijpt de overheid in, maar dat is ook niet per definitie een verbetering, zo toonde Alicia.

Die film heeft mede een aanzet gevormd tot het kritische rapport van de Inspecties van Gezondheidszorg en Jeugd en Veiligheid en Justitie: Kwetsbare kinderen onvoldoende beschermd, toezicht bij de jeugdbescherming en jeugdreclassering. Het rapport, dat twee weken geleden verscheen, oordeelt hard over het falende overheidssysteem voor de 40.000 jeugdigen met een kinderbeschermingsmaatregel en 9.000 met een reclasseringsmaatregel.

Naar aanleiding van Alicia organiseerde Ooms met producent Willemijn Cerutti bijeenkomsten met mensen uit de jeugdzorg om over oplossingen te spreken. Voor Rot­jochies komen er weer dergelijke sessies, ook in Amsterdam: 18 maart in het Bimhuis.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden