Plus

Kijker komt ogen tekort bij tentoonstelling Jheronimus Bosch

In Het Noordbrabants Museum werd vrijdag de tentoontstelling ter gelegenheid van het 500ste sterfjaar van Jheronimus Bosch geopend. Wat het allemaal betekent blijft gissen, maar de kijker komt ogen tekort.

Bosch leefde in de overgangstijd van middeleeuwen naar renaissance.Beeld epa

1967 is de geschiedenis ingegaan als de Summer of Love, het hoogtepunt van de hippiecultuur. In 1967 vond ook een overzichtstentoonstelling plaats in Het Noordbrabants Museum, gewijd aan Jheronimus Bosch (ca. 1450-1516), de laatmiddeleeuwse schilder met een klein, maar uiterst curieus oeuvre. De tentoonstelling werd een enorm succes, de maker van die vreemde, eeuwenoude visioenen werd ineens de voorman van de psychedelische kunst.

Nu, ter gelegenheid van het 500ste sterfjaar van Bosch, heeft de tentoonstelling een vervolg gekregen. In totaal worden vijfentwintig panelen en triptieken aan de schilder toegeschreven, en ongeveer evenveel tekeningen.

Zeventien schilderijen zijn nu in Den Bosch te zien, plus negentien tekeningen. Daarnaast bevat de tentoonstelling zes schilderijen die door medewerkers en navolgers van Bosch werden gemaakt, manuscripten, boeken, beelden en andere voorwerpen uit de vijftiende en zestiende eeuw. Grote afwezige is de Tuin Der Lusten uit het Prado, dat in Madrid zo gekoesterd wordt als De Nachtwacht in Amsterdam. Het Prado stuurde wel de Hooiwagentriptiek.

Wonder
De organisatie van deze tentoonstelling is een klein wonder, want er is van Bosch bijna niets bewaard gebleven in Den Bosch, de stad waar de schilder werd geboren en waar hij tot zijn dood woonde. Van zijn leven is weinig bekend, archiefstukken zijn schaars en zijn werk is door de eeuwen heen over de hele wereld verspreid.

Dat maakt een tentoonstelling lastig, want Het Noordbrabants Museum heeft de musea in binnen- en buitenland niets te bieden. Zonder wisselgeld is het lastig onderhandelen.

Dat wisselgeld kwam in de vorm van een langdurig onderzoeksproject, het Bosch Research and Conservation Project (BRCP), dat in 2009 gestart werd. Alle schilderijen van Bosch - nou ja bijna alle, want de Tuin Der Lusten was wederom verboden terrein - werden bestudeerd door een interdisciplinair onderzoeksteam. Negen schilderijen werden ter voorbereiding van de expositie gerestaureerd, onder meer met geld van The Getty Foundation.

Uitgelicht
Het resultaat is ronduit fantastisch. Het Amsterdamse ontwerpbureau Opera maakte stemmige, donkere zalen met vitrines waarin de panelen en tekeningen van Bosch perfect uitgelicht zijn. Door de restauraties valt op hoe bijzonder de kleuren van Bosch zijn en je kunt zijn handschrift, met kleine, tekenachtige krabbels, prachtig volgen. De tentoonstelling volgt een thematische opzet. Videoschermen laten zien hoe verschillende schilderijen oorspronkelijk onderdeel waren van een groter geheel, of zoomen in op bijzondere details van de schilderijen. Veel vitrines laten zowel de voor- als achterkant van de panelen zien. De Hooiwagentriptiek kun je hier beter bekijken dan in het Prado.

Ook spectaculair is de combinatie van Het Narrenschip uit het Louvre en Gulzigheid en Lust uit de Yale University Art Gallery in New Haven. Twee panelen uit twee continenten, die ooit aan elkaar zaten. In het begin van de negentiende eeuw werd het werk doormidden gezaagd. Nu hangen ze weer boven elkaar. Het paneel was op zijn beurt onderdeel van een groter altaar, dat de Landlopertriptiek genoemd wordt. Ook de andere delen, voor zover bewaard, hangen nu weer bij elkaar.

Aandacht
Een goede tentoonstelling zet aan tot aandachtig kijken en dat doet deze expositie. Vooral ook door de combinatie met de tekeningen kun je zien hoe Bosch tot bepaalde motieven kwam, zoals zijn beroemde duivelse figuren, monsters, engelen en heiligen. Een vis met monnikspij, een bebrilde man met een insectenlijf, een hertje met groene bokkenpoten, een man met laarzen en armen als takken, de vele uiltjes. Je komt ogen tekort.

En wat het allemaal betekent, blijft gissen. Er worden steeds meer raadsels in de kunstgeschiedenis opgelost, steeds meer mythes ontkracht. Onlangs is Het Straatje van Vermeer nog precies gelokaliseerd. Zo niet bij Bosch. De schilder leefde in de overgangstijd van middeleeuwen naar renaissance, maar wat zijn voorstellingen betekenen, blijft vaag. Veel gaat over goed en kwaad. Bosch houdt de kijker een moreel dilemma voor, met panelen waarin goede zielen tot het koninkrijk Gods toetreden, en slechte zielen naar de hel worden gesleurd.

Het lijkt een makkelijke keuze, maar het moet ook de laatmiddeleeuwse beschouwer zijn opgevallen dat de gruwelijkheden eigenlijk het lekkerst geschilderd zijn. Bosch wil de kijker misschien aanzetten om keuzes te maken die tot de hemel leiden, maar in de hel is in elk geval meer te zien.

Wat: Jheronimus Bosch – Visioenen Van Een Genie
Wanneer: t/m 8 mei
Waar: Het Noordbrabants Museum, ’s Hertogenbosch
Oordeel: *****

Beeld epa
Beeld epa
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden