PlusAchtergrond

Is de CJP-pas anno 2022 nog relevant? ‘Die korting is niet meer genoeg; je moet het lekker maken’

null Beeld

Uit angst voor ‘verwildering’ van de naoorlogse Amsterdamse jeugd werd in 1961 de CJP-pas ingevoerd met als doel jongeren verleiden kunst en cultuur te ontdekken. Is de pas anno 2022 nog relevant? ‘Die korting is niet meer genoeg; je moet het lekker maken.’

Lorianne van Gelder

Vraag een willekeurige mild cultureel geïnteresseerde persoon naar zijn of haar CJP-pas en de ogen beginnen te glimmen. Het kaartje, een simpel ding met foto, roept onmiddellijk nostalgische gevoelens op. Ook bij mij. Ik weet nog goed dat mijn liefde voor het theater begon met een ­verplichte voorstelling in het kader van CKV, het toen ingevoerde vak culturele en kunstzinnige vorming op de middelbare school. We hadden allemaal net CKV-bonnen gekregen, bedacht door toenmalig staatssecretaris van Cultuur en Media Rick van der Ploeg. We gingen naar het theater, de Amsterdamse Stadsschouwburg. We zagen Conijn van Olland van Orkater. Ik wist niet wat ik meemaakte. Het was ­grappig, slim, feestelijk, brutaal. Het enthousiasme dat daar begon, leidde zelfs tot een studie theaterwetenschap.

tekst gaat verder onder video

Dat Cultureel Jongeren Paspoort, sinds 1961, is Amsterdamser dan je misschien zou denken. Hier begon het, destijds uit grote zorgen om de naoorlogse jeugd. De Amsterdamse Jeugdraad vreesde voor de ‘verwildering van de jeugd’ en een gebrek aan interesse voor Kunst met een grote K. Volgens de Raad moest de jeugd ‘leren beseffen dat het leven nog door iets anders gevuld kon ­worden dan ‘door een sigaret of door een goedkope film!’ Voor slechts 1,25 gulden, konden Amsterdammers tot 26 jaar de pas krijgen. Pas in 1967 mocht de rest van het land ook meedoen.

Die Kunst met een grote K was niet de grootste trekker. Al gauw werd bedacht dat ook andere dingen best onder de noemer ‘cultuur’ te scharen waren. Eind jaren zestig kregen CJP-leden ook korting op films, ijsrevues, het circus, Artis, tijdschriften, creatieve cursussen, rijwielhandels, fotozaken, kappers, juweliers en voetbal. Vanuit het idee: cultuur is leuk, maar om zo’n pas in de portemonnee van jongeren te laten verdwijnen, moet je meer bieden.

60 jaar bestaat CJP nu, bijna 61 zelfs. En inderdaad, je kunt er bijna alles mee. Mits je onder de dertig bent en jaarlijks een bijdrage betaalt, of mits je scholier bent en je er een van school krijgt. Zo ontvang je ­korting op musea, theater- en dansvoorstellingen, festivals en concerten, maar ook op een Samsung Galaxy S22, op een trainingspak bij Aktiesport, op zomerkampen van Vinea, tijdschriftabonnementen of een Check-deelscooter.

Cabaretier Bert Visser zong het eens geestig: “Ik moest er vaker uit en kreeg daarom die pas. CJP, CJP, daar kun je alles mee. CJP neem je overal mee.”

The Nits-tournee

Toen Jos Schuring (64), nu hoofdredacteur van theaterblad Scènes en twintig jaar werkzaam bij CJP, zelf een pas kreeg, was zijn eerste uitje een optreden van Gerard Cox en Frans Halsema. “Dat is natuurlijk heel erg suf, maar ik vond het wel heel interessant.” Het moet een van de gratis voorstellingen in 1978 zijn geweest in het kader van de ledenactie van CJP om de kaart een slinger te geven. Hoewel de pas inmiddels in het bezit was van meer dan 100.000 jongeren, liep het niet altijd storm. Een van Cox’ gratis ­optredens werd afgelast omdat er slechts vijftien jongeren kwamen opdagen.

Maar dat deed voor iemand als Schuring niets af aan zijn vers ontsproten liefde voor het theater. Toen hij in de jaren tachtig zelf bij CJP ging werken als ‘manusje van alles,’ was hij vastbesloten de boel een beetje op te poken. “Ik vond het daar bij CJP een suffe bende. Ik heb in 1983 een tournee georganiseerd met The Nits. Het was de tijd dat popmuziek net in de theaters kwam.” Het leverde CJP duizenden nieuwe leden op.

Jos Schuring: ‘Ik vond het daar bij CJP een suffe bende.’ Beeld Janita Sassen
Jos Schuring: ‘Ik vond het daar bij CJP een suffe bende.’Beeld Janita Sassen

Toch was het ook het begin van moeilijkere tijden. De pas werd deels gesubsidieerd, maar het aantal leden moest natuurlijk wel op peil blijven. Een jaar na de actie met The Nits probeerde CJP het opnieuw met zangeres Fay Lovsky en zanger en cabaretier Bram Vermeulen, maar dat schoot niet op. Het aantal leden steeg nog nauwelijks. Kranten kopten dat de pas ‘te weinig werd gebruik’. Zeker toen je er niet meer gratis mee naar musea kon, kwam ‘de klad in het succes,’ aldus Trouw in 1990.

Pas toen er eind jaren negentig een ­vette sponsordeal met ABN Amro werd gesloten, gingen de zaken voorspoediger. Zo groeide het aantal CJP’ers tot ruim 300.000. Daarnaast was er inmiddels een Belgische CJP, werd de federatie internationaal (Oost-Europa had grote interesse) en kon je zelfs met je CJP op reis. Zo kreeg het hoofdkantoor een brief van een meisje dat heel China gratis had doorgereisd met haar CJP-pas.

Een soort studentenhuis

Na die hoogtijdagen aan het begin van het millennium kwam Jeroen Plemp (42) bij CJP werken. De deal met ABN Amro was afgelopen, maar staatssecretaris Rick van der Ploeg had de Culturele en Kunstzinnige Vorming (CKV) ingevoerd en daarvoor deed CJP ook alle communicatie en sloot het alle deals. Het betekende dat alle scholieren in Nederland een CKV-pas hadden, inclusief vouchers waarmee ze gratis naar tentoonstellingen, concerten of theater konden. Honderdduizenden potentiële cultuurliefhebbers.

De sfeer op het hoofdkantoor was in die tijd die van ‘een soort studentenhuis’. “We lunchten aan een grote tafel waar iedereen deelde wat ie in het weekend had meegemaakt. We gingen de hele festivalzomer af, we werkten ook op speciale stands op de ­Parade, bij de Uitmarkt. We waren veel weekenden en avonden weg.” Het was een jong gezelschap dat voor jongeren bedacht wat ze leuk zouden vinden. Plemp was de accountmanager en regelde de deals. Zoals die met kledingzaak America Today, maar ook korting op zorgverzekeringen. Daar kwam kritiek op, want: was dat nog wel cultuur? Plemp: “Wij vonden dat cultuur alles was: ook kleding, sport, gezondheid. Alles wat jongeren belangrijk vinden.”

Wat een typische CJP’er was? Plemp: “Voor de CKV’ers, de meer algemene ­scholieren, keken we vooral naar laagdrempelige cultuur zoals Najib Amhali en Hans Teeuwen. De CJP’er, iets ouder, kon je een Stadsschouwburg of Concertgebouw bieden. De persona van het gemiddelde CJP-lid dat we in ons achterhoofd hadden, was een meisje van een jaar of 19, 20 uit een kleine stad of een dorp, dat in Amsterdam of Utrecht ging studeren, daar op kamers ging en zichzelf ging ontwikkelen in dat leven. Daar hoorde ook cultuur bij.”

Martine Bakker.
 Beeld
Martine Bakker.

Was Martine Bakker (35) zo’n meisje? Een beetje misschien. Ze kwam uit Zeewolde, waar niet meer dan een voorspeelavond van de lokale muziekschool was. Haar CJP-pas gebruikte ze daarom zelden, dat deed ze pas toen ze in Amsterdam ging studeren. Later werkte ze zelf bij CJP Magazine. Een te gekke tijd, zegt ze. Een geweldig startpunt voor haar latere carrière als comedian en schrijver van het boek Ik durf niets maar doe alles. “Ik interviewde vaak cabaretiers, omdat er kortingen op hun shows waren. Zo leerde ik dat zij ook maar gewoon op een dag een keer zijn begonnen. Ik wilde dat ook heel graag, maar ik wist niet hoe. Door al die korte lijntjes met schrijvers en comedians kon ik gewoon vragen: hoe doe je dat, een boekcontract krijgen? Hoe doe je dat, in de ­Kleine Komedie staan?”

In een tent met...

De grootste uitdaging voor CJP was en is jongeren over de drempel van culturele instellingen krijgen. Bakker probeerde dat door speelse vormen te vinden voor haar artikelen. “Ik had de rubriek ‘In een tent met…’, en dan moest het rijmen. Ik nam een tent ergens mee naartoe en zat daar dan met een band, een rappende vent of de cast van Rent.” Of ze ging met artiest Ronnie Flex naar het Boijmans Van ­Beuningen. “Alles om aan jongeren te laten zien dat cultuur meer is dat alleen maar met je ouders naar het Kröller-Müller Museum gaan.”

Hoe hard theaters en musea er ook aan trekken, veel jongeren zien de traditionele kunstinstellingen niet als hun plek. Dan komen ze een zaal binnen en zien ze vooral oudere bezoekers zitten. “Het eerste wat ze dan denken is: leuk hoor, zo’n voorstelling, maar ik hoor hier niet thuis,” weet Walter Groenen (54), sinds 2006 directeur van CJP. Na zestig jaar is er wat dat betreft weinig veranderd: CJP is nog altijd cultuur in de breedste zin van het woord, van moderne dans tot een nieuwe smartphone, en jongeren komen nog altijd niet vanzelf naar kunst kijken. “Vergeet niet hoe intimiderend het Concertgebouw kan zijn. De prijs, de ongeschreven regels, waarom mag ik er niet doorheen praten, mag ik al klappen, waarom mag ik geen popcorn meenemen in de zaal?”

CJP-directeur Walter Groenen op Lowlands, 2012. Beeld
CJP-directeur Walter Groenen op Lowlands, 2012.

Onlangs ging hij nog met een aantal scholen mee naar Soldaat van Oranje – de musical. Groenen: “Vijftienhonderd ­scholieren in de zaal is de schrik van elke acteur.” Daarom kregen de jongeren in de bus etiquetteles. Fijn voor hen en fijn voor het theater. “Jongeren in de zaal roepen: ‘Schiet ’m neer, schiet ’m neer!’ Of ze gaan keten. Als je daar als acteur niet mee om kunt gaan, is dat zonde. Terwijl je ziet dat als het goed verloopt, de kracht van het theater als een bom kan inslaan.”

Gehalveerd in coronatijd

Die scholieren waar Groenen het over heeft, vormen inmiddels het hart van CJP. Scholen krijgen niet meer standaard een CKV-pas van het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, maar betalen die nu zelf. Toch doet nog tachtig procent van de middelbare scholen in het land mee. En voor 10,50 euro per leerling krijgen ze 21 euro tegoed van CJP, betaald met subsidies. Ook bestaat sinds 2016 de MBO card. Zo bereikt de Cultuurkaart 700.000 scholieren en 450.000 mbo-studenten. Van de traditionele CJP-leden (18-plussers) zijn er ongeveer 30.000 over – de helft van het aantal van vóór corona.

Want zelf een kortingspas aanschaffen, is niet meer vanzelfsprekend. Tegenwoordig krijg je met een waaier aan andere passen ook korting. Van studentenkorting tot museumjaarkaarten, cultuurabonnementen als Public en Cineville, vouchers, combideals. Waarom zou je nog een ­CJP-pas nodig hebben?

Groenen: “Je wilt drempels wegnemen en daar is korting voor nodig. En CJP ­stimuleert culturele instellingen na te denken over hoe ze jongeren kunnen bereiken. We hebben daar een grote rol in, net als onze rol in het onderwijs.” Met CKV kunnen ook theatervoorstellingen in school worden gehaald die thema’s bespreekbaar maken in de klas: ­pesten, homoseksualiteit, discriminatie. “Wil je jongeren met cultuur kennis laten maken, dan moet je ze dingen laten uitproberen.”

Jos Schuring, sinds 2002 niet meer aan CJP verbonden, ziet soms met lede ogen aan hoe jongeren steeds moeilijker naar het theater zijn te krijgen. “Als je jongeren wil verleiden tot deelname aan kunst en cultuur, is 16 euro in plaats van 20 euro voor een theaterkaartje niet genoeg. Je moet het lekker maken, het moet vooral gezellig zijn, biertje drinken, leuke mensen ontmoeten. Vroeger was die prijs wél belangrijk en waren de omgevingsfactoren minder een ding.”

Het aanbod is groter geworden, er is concurrentie van talloze streamingdiensten, van games, social media. “Ik juich elke manier van cultuureducatie toe, maar of CJP daar nog het juiste middel voor is, weet ik niet.”

300 euro cadeau

Djenell Kroes (18) uit Raalte loopt stage bij CJP. Elke dag treint hij op en neer naar Amsterdam. Want periodes in Den Haag en Amersfoort zit het kantoor al lang weer in Amsterdam – via de Beurs van Berlage, de Marnixstraat, het pand van MOOOI in de Westerstraat huist CJP alweer drie jaar op de Admiralengracht.

Djenell Kroes: 'Mijn vrienden en ik kunnen niet wachten weer naar concerten en festivals te gaan, liefst met korting natuurlijk.' Beeld
Djenell Kroes: 'Mijn vrienden en ik kunnen niet wachten weer naar concerten en festivals te gaan, liefst met korting natuurlijk.'

Hij gelooft dat er wél toekomst is voor de pas. Op de middelbare school had hij een Cultuurkaart, later een MBO card. Hij ziet wel dat het moeilijk is om zijn ­leeftijdsgenoten te bereiken. “Omdat je interesses zo snel veranderen dat je het bijna niet meer kan peilen.” Maar juist nu is CJP belangrijk, zegt hij. “We hebben twee jaar bijna niks kunnen doen. Mijn vrienden en ik kunnen niet wachten weer naar concerten en festivals te gaan, liefst met korting natuurlijk. Opera kies ik zelf niet snel uit, maar ik heb ook vrienden die daar wél graag naartoe gaan.”

Als het aan Groenen ligt, is CJP met 60 jaar ook nog lang niet toe aan een pensioen. Sterker, hij zou best wat zien in de aanpak van Frankrijk, dat nu 300 euro aan elke 18-jarige geeft om uit te geven aan boeken, film, theater, musea of wat dan ook voor kunst. “Dat is eigenlijk helemaal niet zo’n gek bedrag. Er is met de coronagelden al 700 euro per leerling beschikbaar gesteld. Doe zoiets en je zegt eindelijk iets over het belang van kunst en cultuur in de ontwikkeling van jongeren. Dat is van levensbelang voor de kunst, maar ook voor hen. Je neemt ze serieus.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden