PlusFilmrecensie

In Un triomphe spelen gevangenen het toneelstuk Wachten op Godot

In het deels waargebeurde Un triomphe brengt een workshop voor gevangenen onvermoed ­acteertalent aan het licht. De Franse filmmaker Emmanuel Courcol (63) analyseerde hiervoor eerst het stuk Wachten op Godot van Samuel Beckett.

Scène uit Un triomphe. Regisseur Emmanuel Courcol: ‘Ik denk dat Becketts toneelstuk een gevoelige snaar raakt bij gevangenen.’
 Beeld
Scène uit Un triomphe. Regisseur Emmanuel Courcol: ‘Ik denk dat Becketts toneelstuk een gevoelige snaar raakt bij gevangenen.’

Samuel Becketts Wachten op Godot staat bekend als een hermetisch toneelstuk, een minimalistisch meesterstuk van het modernisme. Een saai stuk, misschien ook, waarin voor de pauze niets gebeurt, en na de pauze nóg een keer niets. Maar de Franse filmmaker Emmanuel Courcol ziet het anders: “Het is een komedie.”

Courcol verdiepte zich in het stuk als voorbereiding op zijn feelgoodfilm Un triomphe, waarin een groep gedetineerden het stuk repeteert onder begeleiding van een ­acteur die ook zo zijn eigen sores heeft. “Ik ben op zoek gegaan naar de kern van het stuk, om voor de film de meest iconische momenten te kiezen,” legt Courcol uit via Zoom. “In Frankrijk wordt het over het algemeen gespeeld als een tragedie, maar het is een komedie; zo zou je het moeten opvoeren.”

Er is een lange verbintenis tussen Samuel Becketts theaterstuk Wachten op Godot en gevangenissen (zie kader). Dat is geen toeval, zegt Courcol. “Wachten op Godot heeft een universele waarde, maar ik denk dat het een extra ­gevoelige snaar raakt bij gevangenen. Het eindeloze wachten in het stuk is ook de essentie van de dagelijkse realiteit in een gevangenis.”

‘Godot’ in de gevangenis

Al in 1953, net een jaar na de Franse première en ruim voor de Engelse vertaling, werd Wachten op Godot opgevoerd door ge­vangenen in de Duitse gevangenis Lüttringhausen, nadat een gedetineerde het stuk naar het Duits had vertaald. Vier jaar later werd het in de beruchte San Quentin-gevangenis in Californië opgevoerd voor honder­den gevangenen. Een van hen was Rick Cluchey, die later acteur werd en be­vriend raakte met Beckett, die zijn leven lang gefascineerd bleef door de onvermoede band tussen zijn Godot en het gevangenisleven. “Wat iedereen in San Quentin begreep van Beckett, terwijl de rest van de wereld daar moeite mee had,” stelde Cluchey later, “was hoe het voelde om in het aangezicht van dat wachten te staan.”

Realistische afspiegeling

Un triomphe is pas de tweede speelfilm van Courcol, die een lange carrière had als theateracteur voor hij zich als scenarist en regisseur achter de camera begaf. Zijn nieuwe film is losjes gebaseerd op een geruchtmakende opvoering van Godot door Zweedse gevangenen in de jaren tachtig. Het project, onder leiding van theatermaker Jan Jönson, was een daverend succes bij critici en publiek. Maar bij een opvoering buiten de gevangenis wisten enkele van de acteurs te ontsnappen.

Over die ware gebeurtenis was al een Frans/Canadese ­documentaire gemaakt, en in Zweden ook een fictiefilm. Courcol verplaatste het verhaal naar hedendaags Frankrijk, en creëerde nieuwe personages – zijn versie van Jan Jönson heet Étienne en wordt gespeeld door Kad Merad, die wereldfaam verwierf met de succeskomedie Bienvenue chez les Ch’tis.

“Ik heb alleen de hoofdlijnen van Jönsons echte avontuur overgenomen,” vertelt Courcol. “Het is absoluut geen biopic. Étienne lijkt in de verste verte niet op de echte Jan Jönson, die ik een paar keer heb ontmoet en die ook langskwam bij de opnames van onze film.”

De verschuiving naar het heden had allerlei kleine en grote gevolgen voor het verhaal. De prominentste, vertelt Courcol, was de samenstelling van de groep gevangenen die centraal staan. “De gevangenispopulatie in het Zwe­den van de jaren tachtig was natuurlijk compleet anders dan die in Frankrijk nu. Ik heb mijn best gedaan een groep personages te creëren die een realistische afspiegeling is van hoe een gevangenis er nu uitziet.”

Nazorg

Om zijn film te maken, verdiepte Courcol zich niet alleen in Wachten op Godot, maar vooral ook in die wereld van de gevangenis, en specifiek die van gevangenistheater. “Nadat ik de eerste versie van het scenario had geschreven, woonde ik een soortgelijk theaterproject bij, niet met Godot maar met een ander stuk. Dat was in de gevangenis waar we uiteindelijk ook de film gedraaid hebben. Ik was erbij van de eerste repetitie tot aan de uiteindelijke opvoering. Dat heeft me heel erg geholpen de psychologie van de gedetineerden en het gevangenissysteem beter te begrijpen. Het scenario is nog flink veranderd op basis van wat ik daar zag en meemaakte.”

Bij die bezoeken raakte Courcol ook weer dubbel en dwars doordrongen van de grote rol die cultuur kan spelen binnen de rehabilitatie waarnaar in gevangenissen wordt gezocht. “Vooropgesteld: ik ben geen expert of beleidsmaker. Maar ik heb het gevoel dat er in de politiek geen vastomlijnd idee is van wat rehabilitatie zou moeten inhouden, ook al wordt er veel over gepraat. Cultuur kan daar een centrale rol in spelen. In de gevangenis waar we de film maakten, is daar veel aandacht voor, maar dat is lang niet overal zo.”

Toch is zijn film zeker geen politiek pamflet. “Als gevangenen zo’n stuk buiten de gevangenis gaan spelen, in echte theaters, zoals in mijn film gebeurt en zoals ook het geval was bij de echte workshop die ik volgde, heeft dat veel nazorg nodig. En dan heb ik het niet over het risico van ontsnapping, maar over het feit dat ze na zo’n bevrijdende ervaring gewoon weer terug naar het normale gevangenisleven moeten. Dat trekt een enorme wissel op ze, en daar is lang niet altijd aandacht voor.”

Emmanuel Courcol: ‘Cultuur kan een centrale rol spelen in gevangenissen bij rehabilitatie.’ Beeld Hollandse Hoogte / AFP
Emmanuel Courcol: ‘Cultuur kan een centrale rol spelen in gevangenissen bij rehabilitatie.’Beeld Hollandse Hoogte / AFP

Un triomphe

Regie Emmanuel Courcol
Met Kad Merad
Te zien in Cinecenter, City, Filmhallen, Tuschinski

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden