PlusAchtergrond

In het Rijksmuseum kijk je nu mee over de schouder van fotograaf Ed van der Elsken

Twee jongens op het Rokin (ter hoogte van de Langebrugsteeg), Amsterdam, ca. 1950–1960.Beeld Ed van der Elsken

De tentoonstelling Crazy World in het Rijksmuseum laat zien hoe de Amsterdamse fotograaf Ed van der Elsken te werk ging en welke keuzes hij maakte nádat hij een foto had gemaakt.

Eind 2019 verwierven het Rijksmuseum en het Nederlands Fotomuseum het werkarchief van de Amsterdamse fotograaf Ed van der Elsken (1925-1990). Dat bestond uit ruim elfduizend objecten die zijn weduwe Anneke Hilhorst na zijn dood zorgvuldig had beheerd in hun houten huis aan de IJsselmeerdijk in Edam. Daarbij zaten vintageprints, verschillende afdrukken van een en hetzelfde negatief en contactvellen, dummy’s (onder meer van het nooit uitgegeven fotoboekje Feest), coverontwerpen en ontwerpen voor fotoboeken, waaronder een van zijn magnum opus Sweet Life (1966).

Het Nederlands Fotomuseum, dat Van der Elskens omvangrijke negatieven- en documentenarchief al beheerde, ontving meer dan drieduizend contactvellen en driehonderd, deels nooit eerder gepubliceerde foto’s. Het Rijks, dat in de loop der jaren zo’n negentig foto’s van Van der Elsken had verzameld en in 2017 nog eens veertien kostbare vintagefoto’s kreeg uit de collectie van de Nederlands-Amerikaanse cameraman en regisseur Jan de Bont, kon ruim 7700 afdrukken toevoegen aan zijn collectie.

Crazy World is een eerste presentatie uit deze grote, belangrijke aanwinst. Doorgaans wordt in een fototentoonstelling een selectie getoond uit de beste afdrukken van de mooiste opnames; in de Philipsvleugel van het Rijksmuseum kijken we mee over de schouder van Van der Elsken. En is te zien welke keuzes hij maakte nadat hij zijn foto’s had gemaakt.

Van der Elsken bekijkt een filmrolletje tijdens zijn wereldreis. Daaronder: een vrouw eet bij de auto, VS, 1959-1960.Beeld Ed van der Elsken

Hoe hij uit alle opnames van een filmrol de beste kiest en uit dat ene negatief de juiste uitsnede bepaalt (staand, liggend of toch vierkant). Welke keuzes hij vervolgens in de donkere kamer maakt voor het formaat, wel of geen witrand, het soort afdrukpapier (contrastrijk of juist ‘zacht’ papier), een glanzend of mat oppervlak.

Hoe hij een idee verder uitwerkte en door eindeloos knippen, plakken en schuiven tot een definitief ontwerp kwam. Hoe hij zijn afdrukken nabewerkte door er met zijn zwierige handschrift op te schrijven, te tekenen, te droedelen of door erin te krassen. Hoe hij leven wist te blazen in opnamen die op zichzelf niet per se spectaculair zijn, maar uit de oorspronkelijke context gelicht en met andere foto’s gecombineerd opeens een ritmisch, beweeglijk en spannend boek opleveren.

Te zien is dat Van der Elsken voor een tentoonstelling anders afdrukte dan voor een publicatie, voor een krant weer anders dan voor een boek. Op een van de museumwanden zijn van vijf negatieven steeds twee of meer afdrukken te zien. De conclusie: de ultieme afdruk bestaat niet.

Schilder Call Black en zijn vrouw Ruby voor hun privémuseum in de Mojavewoestijn, Arizona (VS), 1960.Beeld Ed van der Elsken

Ook de getoonde contactvellen verschaffen inzicht in zijn werkwijze. Op de vellen met kleine afdrukken zijn gezichten omcirkeld voor een accent of uitsnede, er staan aantekeningen bij: een kruisje, de maten, en een enkele keer heeft hij er ‘ja’ op geschreven. Bij een foto van Karel Appel, die het zichtbaar warm heeft, heeft hij twee tranen gekrast. Rondom het portret noteerde Van der Elsken: “Nou ja de fotograaf wil ook wel eens wat proberen. Altijd maar hetzelfde is ook niks, en niet eens het experiment om het experiment.”

Sweet Life

Ed van der Elsken werd een van de belangrijkste en bekendste Nederlandse fotografen van na de oorlog, met foto’s van stadsrumoer, gekakel en gekrakeel en van karaktervolle en opvallende mensen, gemaakt in Amsterdam – letterlijk om de hoek – of tijdens een van zijn vele reizen.

Van 1950 tot 1954 woonde en werkte hij in Parijs, waar hij zijn eerste vrouw, de Hongaarse fotografe Ata Kandó, ontmoette. In 1956 kwam zijn eerste fotoboek uit, Een liefdesgeschiedenis in Saint-Germain-des-Prés, over een groep van zoekende en ontheemde jonge mensen die samenkwam in café Le Mabillon in de Parijse kunstenaarswijk Saint-Germain-des-Prés.

Kruier bij het schip 'Sweet Life' in Cebu City, Filipijnen, 1959 – 1960.Beeld Ed van der Elsken/ Rijksmuseum

Daarna volgden Bagara (1958, naar aanleiding van een reis naar Oubangui-Chari, tegenwoordig de Centraal Afrikaanse Republiek) en Jazz (1959, waarin hij door de afwisseling van zwart-witbeelden van jazzmusici als Louis Armstrong, Miles Davis, Chet Baker het thema tot leven brengt en ritme aanbrengt). De boeken waren zo succesvol dat ze ook in verschillende andere landen werden uitgebracht, waaronder de Verenigde Staten, Engeland, Frankrijk en Duitsland. Ook vonden zijn foto’s ruimschoots hun weg naar kranten (waaronder Het Parool) en tijdschriften, en werden ze veelvuldig gebruikt voor boekomslagen.

In 1959-1960 maakte Van der Elsken met zijn toenmalige vrouw Gerda van der Veen een dertien maanden durende wereldreis die hen van West- en Zuid-Afrika, via een aantal Aziatische landen naar de Verenigde Staten en Mexico bracht. Na terugkeer begon hij uit de duizenden opnames een selectie te maken voor een boek, dat aanvankelijk Crazy World zou heten maar uiteindelijk de titel Sweet Life kreeg (naar de naam van een schip op een van zijn foto’s).

Contactvellen met beelden van het staatsbezoek van de Britse koningin Elizabeth, hier in de Ridderzaal, 26 maart 1958.Beeld Ed van der Elsken

Het verscheen in 1966 in vier talen (en twee jaar later in nog twee talen). Van der Elsken maakte verschillende proefversies (dummies), waarin hij met behulp van schaar, lijm en plakband experimenteerde met volgorde, uitsnede en formaat. Een keuze uit deze met de hand afgedrukte foto’s is nu in het Rijksmuseum te zien naast losse bladzijden uit het boek zoals dat uiteindelijk vormgegeven en gedrukt werd.

Het kijkje in de keuken dat Crazy World is, maakt inzichtelijk hoe secuur Van der Elsken alles uitdacht en hoe hij experimenteerde, maar de tentoonstelling verandert de kijk op hem niet. We zien de variaties, maar krijgen niet opeens een andere Ed van der Elsken te zien. Hij blijft dezelfde man ‘met voorkeuren en antipathieën’, een fotograaf die ‘probeert essentiële dingen te vinden, te pakken’.

Ed van der Elsken: Crazy World: t/m 10 januari in het Rijksmuseum. In het Nederlands Fotomuseum in Rotterdam is gelijktijdig een mini-expositie met zeven foto’s uit Feest, in combinatie met de bijhorende contactvellen.

Feest

Zeker in de tijd dat er nog geen fotogaleries, fotomusea en fotobeurzen waren –gedurende het grootste deel van Van der Elskens leven dus –, waren fotoboeken het belangrijkste podium voor fotografen om hun werk te laten zien. Rond 1960 werkte Van der Elsken aan een boekje rond het thema feest.

Om onbekende redenen is het nooit tot een uitgave gekomen; het ontwerp, inclusief omslagontwerp, is zestig jaar op de plank blijven liggen, totdat het vorig jaar opdook in de nalatenschap. Nu is het alsnog uitgegeven. In Crazy World is een op wand een keuze te zien uit de door Van der Elsken zelf aan elkaar gemonteerde foto’s, die in het boek steeds een stel van twee bladzijdes naast elkaar zou moeten vormen.

Beeld Ed van der Elsken
Kermis op de Nieuwmarkt, Amsterdam, 1961.Beeld Ed van der Elsken
Intocht van Sinterklaas, Damrak, Amsterdam, 22 november 1958.Beeld Ed van der Elsken
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden