PlusAchtergrond

Iconische platenspeler draait al 50 jaar door: ‘Zelfs als er een vol glas bier overheen gaat, blijft de motor het gewoon doen’

Hij is al 50 jaar oud, maar nooit werd er een betere gemaakt: de Technics SL-1200 is nog altijd de standaard voor dj’s die platen draaien. Hoe kan een ontwerp na zoveel decennia nog steeds overeind staan? ‘De kracht van deze draaitafel? De kracht.’

Roelf Jan Duin
De Technics SL-1200. ‘Als je een kind zou vragen om een pick-up te tekenen, zou dit zo ongeveer het resultaat zijn.’ Beeld courtesy Panasonic Netherlands
De Technics SL-1200. ‘Als je een kind zou vragen om een pick-up te tekenen, zou dit zo ongeveer het resultaat zijn.’Beeld courtesy Panasonic Netherlands

Iedere dj van de oude stempel begint onmiddellijk te stralen als je ernaar vraagt. “Mijn allereerste Technics SL-1200? Dat was 1984, ik was 18, en kocht hem met mijn eerste salaris dat ik kreeg van Dansen bij Jansen. 1000 gulden kostte ie, een rib uit m’n lijf.” Kees Heus, alias KC The Funkaholic, heeft hem nog steeds. “Toevallig wordt ie nu gereviseerd, de arm moet je af en toe even bijstellen. Maar verder loopt ie nog als een zonnetje.”

Ook Carlos Sikking, die werkt bij muziekzaak Keymusic in Amsterdam-Oost, leeft op. “Ja, de 1200, wow, ik heb er 24 jaar geleden op leren draaien. Mijn vader had ze al, die draaide soul en disco, en ik heb eigenlijk nooit een andere gebruikt.”

Dit jaar is hij 50 jaar oud, de Technics SL-1200. Een onverwoestbaar icoon, een tijdloze designklassieker, de Stradivarius onder de draaitafels: superlatieven schieten tekort om de platenspeler te beschrijven. Niet voor niets staat er een exemplaar in het Londen Science Museum. En hoewel ontelbare keren gekopieerd, is ie nooit geëvenaard. Een halve eeuw na introductie op de markt geldt de Technics Sl -1200 nog altijd als dé standaard voor dj’s die met vinyl draaien. Niet uit nostalgie, maar simpelweg omdat geen betere is gemaakt.

Hoe kan een ontwerp de tand des tijd zo goed overleefd hebben, in een periode dat de techniek zulke gigantische sprongen voorwaarts maakte? Leg vier mobiele telefoons uit 1990, 2000, 2010 en 2022 naast elkaar en je kunt je nauwelijks voorstellen dat het een uit het ander is voortgekomen. Maar de draaitafel waarop begin jaren tachtig The adventures of Grandmaster Flash on the wheels of steel (het eerste nummer waarin werd gescratcht) in elkaar werd gezet is, enkele kleine aanpassingen daargelaten, nog steeds hetzelfde apparaat dat anno 2022 in clubs en op festivals wordt gebruikt.

Uitkomst voor dj’s

Waarin schuilt de kracht van deze draaitafel? “De kracht zit hem in de kracht,” zegt Robert Nauta, een audiofanaat die samen met een vriend het blog Unique Radio bestiert. Hij legt uit dat voordat de Japanse ontwerper Shuichi Obata in 1971 met zijn team de SL-1200 maakte, de meeste draaitafels aangedreven werden door een riem, oftewel belt driven. Daarbij staat de motor los van het draaiplateau, dat door een rubberen band in beweging wordt gebracht. Het voordeel daarvan is dat het geluidssignaal niet wordt verstoord door trillingen van de motor, het grote nadeel is dat de band kan verslijten, maar nog vervelender in het gebruik: dat de draaitafel enige tijd nodig heeft om op snelheid te komen.

De eerste SL-1200 had een ongekend krachtige motor, die pal onder het draaiplateau geplaatst was. Door dit ‘direct drive-systeem’ was de platenspeler binnen een fractie van een seconde op snelheid. Bovendien had de draaitafel een uiterst secure pitchcontrol, waarmee de snelheid aangepast kon worden. Dat bleek een uitkomst voor dj’s die midden jaren zeventig begonnen met het mixen van platen. De geluidsvervorming door trilling bleef beperkt tot een minimum, onder meer door het rubber dat in de platenspeler verwerkt zat.

In 1972 kwam de oerversie op de markt, in 1979 het verbeterde model SL-1200 MK, aanvankelijk alleen zilverkeurig, later ook in het zwart. En daarmee was de draaitafel voor dj-gebruik min of meer uitontwikkeld. Nauta: “Er was niets dat ook maar in de buurt kwam.”

De ontwikkeling van de SL-1200 liep parallel met een nieuwe muziekstroming die in New York was ontstaan: hiphop. Dj’s als Kool Herc en Grandmaster Flash herhaalden korte stukjes van funk- en discoplaten (breaks) en begonnen met scratchen tijdens befaamde blockparties op straat. Het was de geboorte van wat turntablism zou gaan heten, en waarbij een robuuste draaitafel essentieel was.

Blok beton

Ook voor de jonge dj KC The Funkaholic was draaien op de Technics een openbaring. “Dit was pre-internet, dus je moest alles zelf uitvinden. Ik had Ferry Maat een plaat van Chic horen draaien op de radio, en merkte dat die sneller werd afgespeeld. Zo wist ik dat er draaitafels bestonden met pitch. Ik draaide toen veel disco, veel nummers waren handgedrumd, waardoor de snelheid op en neer ging. De draaitafels waarop ik leerde draaien hadden wel een pitch, maar dat was een enorm gepriegel, en ze waren bij lange na niet zo secuur als de Technics SL-1200. Die was ook zo loeizwaar in vergelijking met andere draaitafels, net een blok beton. En niet kapot te krijgen hè? Ja, als er een vol glas bier overheen gaat moet ie even gemaakt worden, maar die motor blijft het gewoon doen.”

Goedkoper zijn ze in vijftig jaar ook niet geworden, voor een nieuwe SL-1200 Mk betaal je nog steeds zo’n duizend euro, tweedehands zijn ze nauwelijks goedkoper.

Minimalistisch

Wat ook meespeelt in het bestendige succes van de platenspeler: het ontwerp. Daar kan professor Paul Hekkert, hoogleraar Vormtheorie aan de TU Delft, het nodige over vertellen. “Ik heb geen verstand van dj-apparatuur,” verontschuldigt hij zich, maar van vormgeving weet hij des te meer. “De tijdloosheid van deze platenspeler is interessant. Als je een kind zou vragen om een pick-up te tekenen, zou dit zo ongeveer het resultaat zijn.”

Hekkert ziet in het minimalistische ontwerp, ontdaan van alle fratsen, de filosofie van industrieel vormgever Dieter Rams terug. Die ontwierp voor het merk Braun vele iconische huis- en keukenproducten die museumstukken werden. Hij had als motto dat alles wat niet absoluut essentieel was voor het functioneren van het apparaat uit het ontwerp moest.”

Skeuomorfisme

Inmiddels hebben verreweg de meeste dj’s de overstap gemaakt naar digitaal, slechts enkele romantici of zeer specialistische dj’s houden vast aan het draaien met vinyl. Die ontwikkeling begon rond de eeuwwisseling, toen Pioneer cd-spelers op de markt bracht waarmee je hetzelfde kon als met de SL-1200, en meer. De eerste versies waren nog weinig gebruiksvriendelijk, maar toen in 2001 de Pioneer cdj (cd-jockey) 1000 verscheen werd de cd, en later de usb-stick of laptop, een echt alternatief voor de Technics.

 Technics SL-1200 GLD limited edition, tentoongesteld in museum Our House Amsterdam. Beeld Jakob van Vliet
Technics SL-1200 GLD limited edition, tentoongesteld in museum Our House Amsterdam.Beeld Jakob van Vliet

Opvallend zijn de gelijkenissen tussen het ontwerp van de digitale draaitafels van Pioneer, die net als de Technics de standaard werden voor clubs, en de 1200. De ronde plaat, waarmee je kunt afremmen en een zetje kunt geven, de pitch aan de rechterkant, de startknop linksonder: de cd-speler ziet er in grote lijnen uit zoals zijn analoge voorganger.

Deze ontwerpstijl wordt skeuomorfisme genoemd: het nabootsen van een vorm die niet noodzakelijkerwijs door de functie wordt gerechtvaardigd. Het kompas op een mobiele telefoon dat eruit ziet als een echt kompas, een digitale wekker die hetzelfde ontwerp heeft als een wekker die oma gebruikte: allemaal voorbeelden van skeuomorfisme, en in lijn met het MAYA- principe van ontwerper Raymond Loewy (1893-1986): most advanced, yet acceptable. Hekkert: “Een vuistregel voor ontwerpers: als je iets heel vernieuwends gaat maken, zorg dat het tegelijkertijd ook vertrouwd voelt. Anders slikken mensen het niet.”

Zeulen met platen

Kees Heus is ook grotendeels overgestapt naar digitaal dj’en, en toch koestert hij z’n platencollectie van meer dan tienduizend stuks en zijn vier Technics-1200’s, twee zilveren en twee zwarte. “Maar ik mis dat zeulen met die platen niet, hoor. Soms nam ik wel vier kratten mee als ik een nacht moest draaien.”

Bij muziekwinkel Keymusic is nauwelijks nog vraag naar nieuwe draaitafels. De markt is wel verzadigd, vermoedt Sikking. “Nieuwe dj’s kiezen voor digitaal, en dj’s die nog met platen draaien die hebben er al twee, en omdat ze onverwoestbaar zijn hoeven ze ook nooit nieuwe te kopen. De levensduur van die dingen is bizar.”

Limited editions

In 2010 stopte Panasonic, de opvolger van Technics, met het productie van de SL-1200, omdat het maken van dit type draaitafel niet meer rendabel was. Zes jaar later, onder druk van een meer dan 30.000 keer ondertekende petitie, kondigde Panasonic aan de iconische draaitafel weer in productie te nemen. Er kwamen tal van limited editions, in flitsende kleuren of met knipperende lampjes. Maar de essentie van het ontwerp en de techniek bleef hetzelfde. Om het 50-jarig jubileum van de SL-1200 serie te vieren kwam dit jaar een speciaal model op de markt, verkrijgbaar in zeven kleuren, en met een goudkleurige toonarm.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden