PlusExclusief

Hoe het jongetje Toto van prins Bernhards zijde verdween

Iedere maand behoedt Annejet van der Zijl een bijna verloren verhaal voor de vergetelheid. Het zesde vertelt van Toto Hamishi, door een adellijke familie over de wereld verscheept en door de geschiedenis uit het oog verloren.

Annejet van der Zijl
Uit het stripboek 'Agent ­Orange, de jonge jaren van prins Bernhard' door Erik Varekamp en Mick Peet. Beeld Erik Varenkamp
Uit het stripboek 'Agent ­Orange, de jonge jaren van prins Bernhard' door Erik Varekamp en Mick Peet.Beeld Erik Varenkamp


Net liep ik warm voor de premiere van de prins Bernhard-documentaire waar ik aan heb meegewerkt of ik kreeg een vraag van een radiojournalist over Toto Hamishi. Och, dacht ik – inderdaad, als we het over weesverhalen hebben dan is dit wel het ultieme verhaal. Want wie was er – letterlijk – verweesder dan deze kleine zwarte jongen die in 1907 door de vader van onze voormalige prinsgemaal als een soort ‘souvenir’ uit Afrika werd meegenomen en als speelkameraadje van de kleine Bernilo zou hebben gefungeerd?

Zijn geboortedatum weten we niet, zijn geboorteplaats weten we niet en zelfs zijn complete naam is in de vergetelheid verdwenen. Volgens Bernhard heette hij ‘Toto Hamishi’, maar dat betekent in het Swahili zoveel als ‘het jongetje Hamishi’ en dat is een heel veel voorkomende voornaam. Het enige wat vaststaat is dat hij echt heeft bestaan en een opmerkelijke rol speelde in de liefdesgeschiedenis van Bernhards ouders. Die konden namelijk niet trouwen – dit omdat Bernhards grootvader, de ambitieuze graaf zur Biesterfeld, in die jaren een verbeten juridische strijd voerde om de troon van het mini-vorstendommetje Lippe en zijn kinderen daarom zulke hoogadellijk mogelijke huwelijkspartners moesten zien te vinden. Armgard von Cramm, het meisje op wie Bernhard senior zijn oog had laten vallen, had behalve een nogal discutabele vader, zelf überhaupt geen titel.

Op trofeeënjacht

En dus trouwde Armgard een andere officier uit het regiment van Bernhards vader, terwijl die laatste zijn liefdesverdriet probeerde te vergeten middels jachttripjes naar de toenmalige Duitse kolonie Tanganyika, het tegenwoordige Tanzania. Destijds waren safari’s een favoriete tijdsbesteding van adellijke types met niet al te veel omhanden. In 1904 publiceerde hij zelfs een boek over zijn avonturen, In den Jagdgründen Deutsch-Ostafrikas. De tekst doet de hedendaagse lezer de haren te berge rijzen. Zo schrijft hij onder andere: ‘Het is niet zo dat negers niet slimmer zijn dan apen, zoals wel eens wordt beweerd, maar ze zijn anders slim, meer instinctmatig’.

Drie jaar later – het vorstendom Lippe was inmiddels veilig in handen van de Biesterfelders – ging Bernhards 32-jarige vader weer op trofeeënjacht. Kort na zijn terugkomst reed Armgard opeens rond met in haar koetsje een als lakei uitgedost zwart jongetje. Dat was de arme Toto, die tijdens de safari als geweerdrager van Bernhards vader had gefunctioneerd en kennelijk samen met de luipaardvellen en de olifantenslagtanden naar Europa verscheept was. Klaarblijkelijk was Armgard zo onder de indruk van haar exotische geschenk, dat ze alsnog voor de charmes van Bernhard senior bezweek, want die zomer werd het stel vrijend in een schuurtje betrapt.

Het schandaal was groot: Bernhards vader werd uit militaire dienst ontslagen, Armgards echtgenoot vroeg een scheiding aan. Hun huwelijk, het jaar daarop, was morganatisch – oftewel niet officieel erkend – en uiteindelijk besloten de twee outcasts ver van Lippe een nieuw leven op te bouwen. Ze kochten een klein landgoed in Posen, helemaal aan de ander kant van het Duitse keizerrijk, op wat nu Pools grondgebied is. Daar werd twee jaar later hun oudste zoon, in wie wij onze latere Schavuit van Oranje herkennen, geboren.

Een wit hondje

Ten tijde van zijn verloving met prinses Juliana in 1936 vertelde Bernhard in een interview dat zijn vader hem Toto had gegeven als speelkameraadje annex dienaar. ‘Toto bleef zeven jaar op het landgoed en zijn bijzondere verschijning maakte hem heel succesvol bij de dorpsmeisjes,’ vertelde hij. ‘Maar toen hij seksueel volwassen werd, werd hij vervelend en hebben ze hem naar Londen gestuurd, waar hij Swahili ging doceren.’ Wat er klopt van dit verhaal is, zoals zo veel in het leven van de prins, onduidelijk. Sowieso moet Toto ten tijde van Bernhards geboorte al een jaar of tien zijn geweest, dus een echte speelkameraad was hij zeker niet. In de Duitse familiealbums en fotoboeken of in de plaatselijke archieven vond ik in ieder geval geen spoor van de kleine geweerdrager die zo ruw van zijn eigen familie en uit zijn eigen land was weggerukt.

Prins Bernhard in zijn werkkamer op Paleis Soestdijk met het hondje Toto op schoot, 1985.  Beeld ANP
Prins Bernhard in zijn werkkamer op Paleis Soestdijk met het hondje Toto op schoot, 1985.Beeld ANP

Voor zover nu bekend heeft Bernhard het later nooit meer over zijn zwarte vriendje c. q. dienaar gehad, laat staan dat hij zich om hem bekommerd lijkt te hebben. De enige Toto die ik nog in zijn leven vond was een yorkshireterriër – een wít hondje, to add insult to injury – die hij in de jaren negentig als huisdier had en waarop hij duidelijk een stuk zuiniger was. De halsband van het dier was voorzien van witgouden penning met zijn naam, de verwijzing ‘Soestdijk’, het wapen van Von Lippe-Biesterfeld en het telefoonnummer van het paleis (02154-12841). Na Bernhards dood in 2004 werd de band op een veiling voor maar liefst 2000 euro afgehamerd.

null Beeld ANP
Beeld ANP

De vraag is nu dus: wat is er met de echte Toto gebeurd? Heeft hij in Londen een goed leven voor zichzelf weten op te bouwen? Zou hij ooit zijn geboorteland nog hebben teruggezien? Naar verwachting zal koning Willem Alexander volgend jaar weer een deel van de Koninklijke Archieven openstellen. Hopelijk, hopelijk vinden we dan eindelijk Toto terug.

Oude tekst met racistische woorden is onveranderd geciteerd, om te illustreren hoe destijds werd gesproken en geschreven. De podcast Hij heet Toto wordt gemaakt door Willem Davids, die blij is met hulp en tips.

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden