Plus

Hier Ben Ik is misschien wel het beste boek van Jonathan Safran Foer

Na een midlife- en huwelijkscrisis schreef Jonathan Safran Foer de roman Hier Ben Ik. Gemankeerd, oergeestig en ontroerend.

Jonathan Safran Foer kwam als een betere schrijver uit zijn midlifecrisisBeeld Ahikam Seri/HH

Elf jaar zijn verstreken sinds zijn tweede roman, Extreem Luid & Ongelooflijk Dichtbij (2005). In uitgeverstermen is dat natuurlijk al een betrekkelijke eeuwigheid. Maar, bleek in een recent interview met Jonathan Safran Foer (1977) in Time, het had weinig gescheeld of een derde was er überhaupt niet gekomen.

Waarom niet? Om allerlei redenen, vertelde het voormalig wonderkind van de Amerikaanse letteren. Er waren alledaagse zaken als de zorg voor de twee kinderen die hij kreeg, van wie de oudste inmiddels bijna elf is. Het na tien jaar stranden van zijn huwelijk met schrijfster Nicole Krauss (1974).

Bij al die afleidende dingen die je ook gewoon het leven kunt noemen, ging hij zich gaandeweg 'steeds minder een schrijver voelen'.

Zenuwinzinking
Hij werkte tussendoor aan projecten genoeg, daar niet van. Zo schreef hij het libretto voor de opera Seven Attempted Escapes From Silence (2005).

Hij publiceerde het schotschrift tegen de bio-industrie Dieren Eten (2009) en een curieus literair collageboek, Tree of Codes (2010), waarvoor hij fragmenten uit Bruno Schulz' De Straat van de Krokodillen tot een nieuw geheel smeedde. Maar achteraf noemt hij dat allemaal 'lucht blazen in een leeglopende ballon'.

Het diepte- en keerpunt kwam ergens in 2013, toen hij werkelijk op het allerlaatste moment de stekker trok uit All talk, een door hem bedachte en geschreven hbo-serie over een Joodse familie in Washington.

Terwijl hij twee jaar aan het script voor die sitcom had gewerkt, de sterrencast compleet was en de opnames over een maand zouden beginnen. "Ik kreeg een soort zenuwinzinking," aldus Foer. Ik wil dit niet doen, dacht hij. "Ik wil geen tv-schrijver zijn. Zo wil ik mijn leven niet leiden. Wat de vraag doet rijzen: hoe wil ik mijn leven dan wél leiden?"

Uiteenvallend gezin
Je zou op het eerste gezicht misschien geneigd zijn die vragen weg te wuiven als paniekerige uitroepen van midlifecrisisverwarring. Een onuitstaanbaar staaltje navelstaren van een tot op het bot verwende sterauteur, zelfs. (En op de burelen van hbo zouden ze je vást geen ongelijk geven.)

Maar resultaat is nu wel het vuistdikke Hier Ben Ik. Een even ongegeneerd ambitieuze als charmant uit de bocht vliegende tragikomedie, waarin al die persoonlijke twijfels en strubbelingen (én de belachelijkheid ervan) lijken samengebald. Waarin een dappere poging wordt gedaan het nooit-zo-simpele verhaal van een uiteenvallend gezin te spiegelen aan grote geopolitieke en zelfs Bijbelse thema's.

En die uiteindelijk - gemankeerd, maar oergeestig en ontroerend - misschien wel de beste is die Jonathan Safran Foer schreef.

Seks-sms'jes
Centraal in Hier Ben Ik staat het huwelijk van Jacob Bloch, een voormalig literair auteur die zijn brood verdient met het meeschrijven aan een tv-komedie, en zijn vrouw Julia, parttime architecte en fulltime supermoeder.

Jonathan Safran Foer - Hier ben ikBeeld Ambo/anthos

En de ruwweg vier weken uit hun gezinsleven die het boek beschrijft, zijn bepaald gevuld te noemen. Met crises, voornamelijk. De bar mitswa-viering van de oudste van hun drie zoons - Sam, Max en Benjy - staat op losse schroeven door een briefje met racistische teksten die in Sams schoolbank werd gevonden.

Kleine haarscheurtjes in de relatie van zijn ouders worden enorme scheuren wanneer Julia een mobieltje vindt waarmee Jacob seks-sms'jes stuurde naar een vrouwelijke collega.

Ondertussen moet Jacob de hoogbejaarde gezinshond Argus eígenlijk laten inslapen. Er zijn eindeloze twistgesprekken te voeren met zijn vader, Irv, een bloggende zionist die er luidkeels van overtuigd is dat 'de wereld' de Joden haat.

Overvol
En terwijl de dagelijkse lusten en lasten van het ouderschap gewoon doorgaan - Julia wordt bestookt door geflirt van een steenrijke huisvriend en grootvader en Holocaustoverlevende Isaac binnenkort hoognodig naar een bejaardentehuis moet worden 'getransporteerd' - kan óók nog elk moment Jacobs Israëlische neef Tamir op de stoep staan.

Waarmee nog maar een déél van alle verwikkelingen in de eerste helft van het boek is samengevat. Overvol is het. Maar Foers proza vaart opmerkelijk wel bij die hectiek. En klinken bovengenoemde elementen misschien nogal zwaar op de hand, de toon van Hier Ben Ik is dat vaak allerminst.

Wat heet. Veel van de razendsnel heen-en-weerpingpongende dialogen van de Blochs hebben de dynamiek en de timing van, jawel, een uitstekend geschreven sitcom. Het steekspel van echtelijke ruzies, woordenwisselingen over politiek en de Joodse identiteit of opvoedkundige momenten met de kinderen: in deze neurotische, hyperverbale familie leveren ze voortdurend teksten op die je grinnikend wilt voorlezen.

Menselijker
Wat ook helpt: Foer heeft de typografische trucjes en visuele fratsen uit zijn eerdere werk hier niet nodig gevonden. En de personages die hij aan het woord laat zijn weliswaar allemaal opvallend intelligent en gevat, ze zijn ook een stuk complexer, geloofwaardiger en, nou ja, menselijker dan we van hem gewend waren.

Waar de lezer een kindgenie als Oskar Schnell in Extreem luid etc. bijvoorbeeld overduidelijk schattig en wijs moest vinden, is Sam Bloch daarnaast evenzeer een bloed­irritante betweter; een kwetsbare jongen die vlucht in een Minecraftachtig internetspel; een nukkige, bokkige, verliefde puber én - geweldige passage - een verbijsterend creatieve masturbant.

En al is Jacob vaak absurd egocentrisch, gemakzuchtig en immer op zoek naar bevestiging, zijn van maffe trivia, oeverloos gepieker en sterke oneliners uitpuilende brein levert wel een bijzonder onderhoudende en vitale vertelstem op.

Droste-effect
Scherp psychologisch inzicht toont Foer ondertussen als hij laat zien hoe Julia en Jacob, twee mensen die duidelijk van elkaar houden, uit elkaar drijven. Door sleur en volwassen verantwoordelijkheden, het knagende veertigersgevoel, even kinderachtig als onontkoombaar, dat ze meer uit hun leven zouden kunnen halen, als ze maar 'vrij' waren.

Jacob die zich creatief beknot voelt door het schrijven aan die tv-komedie - succesvol, maar vluchtig amusement - en heimelijk werkt aan een eindeloos autobiografisch script over zijn familie (fijne Droste-effectvondst); Julia die tot op het ergerlijke af de perfecte moeder wil zijn en tegelijk hunkert naar een eigen volwaardige carrière, ruimte voor zoiets als een eigen identiteit.

Het draait, kortom, om de offers die je brengt voor de mensen bij wie je 'hoort' of voor wie je kiest. De kloof tussen gedroomde ideaalbeelden en de realiteit van praktische bezwaren. Over loyaliteit en de grenzen daarvan.

Operatie Shylock
Allemaal zaken die halverwege het boek plotseling op wereldschaal geprojecteerd worden als Foer een fictieve crisis in het Midden-Oosten introduceert: een verwoestende aardbeving treft Israël, waarop een pan-Arabische invasie dreigt en Joodse mannen over de hele wereld wordt gevraagd hun 'thuisland' te komen verdedigen.

Dat had absurd pretentieus kunnen uitpakken, uiteraard. En hoewel de Operatie Shylock-achtige verhaallijn ijzersterk begint, als een newsfeed waarin de retoriek van alle betrokken partijen akelig scherp wordt getroffen, helemaal geslaagd is de nogal traag op een voorspelbare anticlimax afkoersende uitwerking ervan uiteindelijk ook niet.

Tegeltjeswijsheden
Maar dat je er als lezer toch nog een behoorlijk eind in meegaat, zegt veel over de kracht van deze ook elders zeker niet perfecte roman. Delen ervan zijn te lang uitgesponnen, om maar wat te noemen, terwijl veelbelovende elementen hopeloos ondergesneeuwd raken. En soms klinken de door deze of gene opgedane levensinzichten nét iets te veel als galmende tegeltjeswijsheden. Allemaal waar.

Maar als geheel voelt Hier Ben Ik, misschien zelfs mede dankzij die imperfecties, opmerkelijk authentiek. Pijnlijk grappig en tegelijk ontwapenend ernstig en oprecht in het onderzoeken van grote thema's, het gebruik van grote woorden. Rommelig en onhandig als het leven zelf, zou je bijna zeggen.

Hoe zijn alter ego Jacob Bloch na zijn midlifecrisis verdergaat, blijft aan het eind een open vraag. Dat Jonathan Safran Foer uit de zijne als een betere schrijver tevoorschijn kwam, dat is zeker.

Jonathan Safran Foer: Hier Ben Ik. Uitgeverij Anthos, €24,99.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden