PlusAchtergrond

Haha, dat lijk jij wel! Waarom stereotypes hits worden op Instagram

Een hit op Instagram: foto’s met korte teksten die hummus etende Amsterdamse meiden, ‘vino’ drinkende corpsballen en andere stereotypes op de hak nemen. Veel jongeren waarderen de zelfspot die ervan afdruipt, maar wat is nou precies de grap?

Beeld Schoudertassie / Luna Hetsen

Het begon allemaal met een garnaal. Opeens was daar Instagrampagina ­@garnalo, met uitsluitend foto’s van een garnaal en daarbij steeds verschillende korte teksten: ‘Je gaat van me horen’, ‘Is godsplan man’, ‘Zullen we ff zitten aan die tune’. Het zijn citaten van een stereotiep opkomende artiest in de hiphopwereld. Jongeren herkennen zich in de uitspraken, in de reacties op de foto’s regent het emoji’s die huilen van het lachen en namen van vrienden met ‘dit ben jij echt’.

Op Instagram, nog steeds het snelst groeiende sociale medium in Nederland, duiken sinds maart pagina’s op met honderden foto’s van hetzelfde voorwerp, met een of enkele woorden erboven. Elke pagina gaat over een ander stereotype: van een hip, alternatief Amsterdams meisje dat uitsluitend havermelk drinkt tot een typisch lid van een studentenvereniging dat naar ‘vino’ snakt op het terras.

Luna Hetsen (22) is het zelfverklaard meesterbrein achter twee van de succesvolle stereotype-accounts. Haar account @schoudertassie neemt een hippe ‘Amsterdamse meid’ op de hak, die wortels met hummus eet en haar studentenkamer vol heeft hangen met polaroids en kerstlampjes. Haar mannelijke tegenhanger @tshirtmetgoudenketting houdt van billen kijken in het Vondelpark en fietst op een (echt Amsterdamse) Van Moof.

De gemeenschappelijke deler van haar volgers? Hetsen: “Ze denken dat ze net niet helemaal mainstream zijn: net iets unieker dan anderen, een beetje anders. Maar dat valt eigenlijk ook wel weer mee.”

De stereotype-accounts zijn een niche binnen meme-accounts. Maniertjes en quotes worden uit hun context gehaald en vertegenwoordigen zo een hele groep mensen: doordat het op Instagram staat wordt de lezer geconfronteerd met zijn of haar gedrag, taal of houding. Memes (spreek uit: miems) in het algemeen zijn grapjes op sociale media die vooral – liefst alleen – begrepen worden door jongeren. Ze zijn vaak wat vergezocht en verwijzen naar popcultuur of gebeurtenissen die vooral bekend zijn bij jonge mensen.

Humoronderzoeker aan de UvA Amber van der Wal: “Memes zijn echt een jongerending, het creëert daardoor ook een groepsgevoel – jij en je vrienden volgen het, maar oudere mensen snappen er niks van. De memes creëren een ingroup en een outgroup, dat is een groot onderdeel van de grap. Ook heeft deze vorm van humor een cognitieve component: je kunt het fenomeen herkennen, dat geeft cognitieve bevrediging. Als je het stereotype niet herkent, is het niet leuk.”

Als de meme of het stereotype-account over mensen buiten de eigen groep gaat, is de grap simpel. Die kan dan worden verklaard door de superiority theory, een van de leidende humortheorieën, die stelt dat het belachelijk maken van een andere groep de ontvanger een gevoel van superioriteit geeft. Een goed voorbeeld hiervan is America’s Funniest Home Videos, waarin geregeld iemand in een opblaaszwembadje tuimelt.

Digitaal lol hebben

Deze stereotype-memes gaan rond sinds maart, vanaf een paar weken na de lockdown van scholen, universiteiten, discotheken en andere plekken waar jongeren normaal samen komen. Toeval? Van der Wal: “Jongeren missen wel een beetje hun normale sociale contacten en kringen. Het herkennen van die stereotypes, die verwijzen naar groepen waar je in het normale leven misschien wel bij hoort, kan fijn zijn. Ze taggen elkaar ook in de reacties, dat digitaal lol hebben met je vrienden als je in coronatijd alleen thuiszit, kan leuk zijn.”

Dewi van Leeuwen (21) is in elk geval fan: “Hoe meer posts er op @schoudertassie kwamen, hoe meer dit account dingen over mij leek te zeggen. Je bent meer basic dan je zelf denkt.” Bovendien kunnen de accounts ook een verbindende functie hebben, zo ervaart de student politicologie. Al dan niet onbewust merkte ze dat ze vaker even contact zocht met een vriendin die net als zij werd getagd in een post van @schoudertassie. “Ik dacht dat ik uniek was omdat ik graag verse bloemen in huis heb, maar dat bleek toch wel mee te vallen. Dan is het leuk als je even kunt praten, zo van: hé, ik wist niet dat jij ook zo bent.”

Beeld Luna Hetsen

Ketamine en worteltaart

Dat groepsgevoel was ook een van de redenen dat Lot Mulder (19) een stereotype-account begon. Ze is de beheerder van @dehaarclipvanmarieclaire. “Ik weet eigenlijk niet wat ‘een Marie-Claire’ precies is. Mijn volgers zijn bijna allemaal vrouwen van tussen de 18 en 24 jaar, vaak zijn ze lid van een studentenvereniging. Ze zijn allemaal een beetje anders, maar toch ook wel weer hetzelfde.”

Zelf zit Mulder ook in de ‘wereld van de Marie-Claires’. Inspiratie haalt ze uit de mensen om zich heen en uit zichzelf. “Soms zeg ik ook dingen die ik later post. Het idee is dat het herkenbaar is. Het is toch gewoon heel grappig als je Instagram opent en iets ziet staan wat je gisteren zelf nog gezegd hebt tegen een vriendin?”

Ja, dat is grappig en bovendien kan het verklaren waarom sociale media ook positieve effecten kunnen hebben, zegt Ine Beyens, communicatiewetenschapper aan de UvA. “We zien in studies dat jongeren op zoek gaan naar inhoud die henzelf bevestigt, die ervoor zorgt dat ze zich bij een groep voelen horen: een mooie kant van sociale media.”

Het genre dat leunt op herkenning bestaat niet alleen op sociale media, maar bijvoorbeeld ook in de popmuziek. Neem de hit Lekker met de meiden uit 2017, die aan elkaar hangt van dezelfde soort grappen. Zangeres Merol zei er in deze krant in 2018 over: “Het is mijn doel Amsterdamse meiden die een bootje huren als ze brak zijn en dan mijn liedje horen te laten denken: o wat erg, zo ben ik. En dat ze er daarna wel om kunnen lachen. Netflix, ketamine, worteltaart, het is herkenbaar voor hen.”

Het lied is niet voor niets opgenomen in ‘Marie’s playlist’, een Spotify-afspeellijst die Mulder voor haar volgers samenstelde, met alle muziek die een echte ‘Marie-Claire’ leuk vindt.

Ook in het buitenland leeft het fenomeen. Zo is het Amerikaanse Instagram­account @omgliterallydead (248.000 volgers) al lang actief. De naam is een verwijzing naar de stereotype uitspraak van Amerikaanse millennials die iets zo grappig vinden dat ze ‘letterlijk’ doodgaan van het lachen. Het account bestaat uit foto’s van een skelet dat stereotype meisjes-van-nu-dingen doet: spiegelfoto’s maken, social distancing-borrelen met de beste vriendinnen, nieuwjaarsdag doorbrengen in de sportschool.

Op @omgliterallydead wordt duidelijk de spot gedreven met het (vaak) te dunne, eenzame en lege imago van een millennial-influencer, die op sociale media doet alsof ze een bruisend leven heeft. De vrouw achter het account, Dana Herlihey, vergroot een meisje uit dat ze om zich heen ziet en met wie ze zelf ook overeenkomsten heeft, lichtte ze toe in de Amerikaanse media. Het is vergelijkbaar met Luna Hetsen, die in het begin vooral inspiratie haalde uit zichzelf, maar zich nu ook laat inspireren door mensen op wie ze minder lijkt. “Ik bedoel het spottend, maar dat is juist waarom mensen het leuk vinden, ook al gaat het over henzelf.”

Zelfspot is bij tieners en jongvolwassenen een vorm van humor die helpt bij het opbouwen van relaties. Van der Wal, die onderzoek doet naar humor in populair entertainment voor jongeren: “Je moet jezelf als het ware in de sociale markt zetten. Zelfspot is een manier om te zorgen dat anderen je leuk gaan vinden.” Het blijkt een soort ‘sociaal trucje’ te zijn. Als je jezelf op de hak kunt nemen, geef je aan dat je jezelf niet zo serieus neemt. Dat anderen het op Instagram ook nog eens zien als je ergens op reageert, maakt het effect alleen maar groter: een signaal van nonchalance naar je volgers.

Beeld Lot Mulder

Wankel evenwicht

Maar zelfspot heeft ook een keerzijde: mensen die wat te dik of te dun zijn en daar altijd maar grappen over maken, kunnen hier op de lange termijn negatieve gevolgen van ondervinden, zoals een lager gevoel van eigenwaarde.

Toch wijst alles erop dat de positieve effecten van sociale media in het algemeen en dit soort accounts in het bijzonder de negatieve overstijgen. Beyens: “De meeste adolescenten ontvangen op sociale media veel vaker positieve feedback dan negatieve. Iets als internetpesten is een zwaar en heftig fenomeen dat niet te verwaarlozen is, maar het komt minder voor dan vaak gedacht.”

Wanneer is een grapje leuk en wanneer komt het in de buurt van pesten in plaats van plagen? Lot Mulder is er voorzichtig mee. Laatst kreeg ze een suggestie binnen voor een typisch ‘haarclipcitaat’: ‘Ik heb mijn astmapuffer mee, dus mag ik een peuk van je?’ Dat vond Mulder te ver gaan. “Dat vind ik niet het juiste voorbeeld, dus dan post ik het sowieso niet. Ik heb nog nooit een echt negatieve reactie gekregen. Hoogstens een meisje dat een vriendin tagt en dat die vriendin dan zegt: dat zeg ik helemaal niet!”

De interpretatie van een grap is belangrijk. Om grappig gevonden te worden moet een grap een benign violation in zich hebben: het moet een goedaardige overtreding zijn van een heersende norm. Of de ontvanger de grap als goedaardig en onschuldig of als kwetsend ervaart, wordt bepaald door psychologische afstand tot de grap, legt Van der Wal uit. Als het over je eigen groep gaat, is de afstand kleiner en kan je minder hebben.

Die grens tussen onschuldig en beledigend, is dus vaag. Toen Van der Wal en haar collega’s een poging deden gradaties van agressie in humor te onderscheiden, lukte dat niet: iedereen zag het verschillend. Wat de een kwetsend en onder de gordel vond, zag de ander als een licht steekje onder water. De een vindt het citaat ‘Pff, bruin worden is gewoon hard werken hoor’ (afkomstig van @dehaarclipvanmarieclaire) misschien beledigend – alsof ieder meisje met een haarclip zo denkt – de ander kan er wel om lachen. Een wankel evenwicht dus.

Wat zelfspot leuk maakt, kan tegelijkertijd de grens van het plagen en pesten bereiken of zelfs iets overschrijden. Herkenbare of, zoals Mulder het noemt, relatable content, vat in een paar plaatjes de kern van een groep mensen samen. Van der Wal: “Als er dus één aspect van je persoonlijkheid uit wordt gepikt dat overeenkomt met een stereotype, valt dat goed te verkroppen, in tegenstelling tot als je kernwaarden belachelijk worden gemaakt. Dan is het moeilijker om nog zelfspot te hebben.” Zolang de ontvanger dus in gedachten houdt dat het niet de havermelk of de ‘vino’ is die hem of haar definieert, kunnen veel jongeren best om zichzelf lachen.

Niet kwetsend

De meeste volgers van de stereotype-accounts hebben niet het idee dat hun hele identiteit wordt aangevallen. Zo ziet Dewi van Leeuwen best in dat het gewoon grappig bedoeld is en niet kwetsend. “Het is wel een beetje jammer dat ik binnen het stereotype van ‘schoudertassie’ val, maar ook wel weer geinig. Misschien bén ik gewoon zo’n Amsterdams trutje.”

Lot Mulder ziet het genre nog wel even voortleven, ook na corona, als groepen weer makkelijker kunnen samenkomen in het echte leven. “Het leven gaat door en er ontstaan altijd nieuwe relatable dingen. De quotes raken nooit op.”

Comfortabel in je hokje

Hokjesdenken: veel mensen zien het als iets negatiefs, maar het is ook een bron voor Instagramtrends, muziek en kunstprojecten. Fotograaf Arie Versluis en stylist Ellie Uyttenbroek begonnen al in 1994 met het vastleggen van individuen die door hun kleding of andere ­uiterlijke kenmerken bij eenzelfde groep hoorden.

Ook fotograaf Hans Eijkelboom maakt gebruik van de overeenkomsten tussen mensen. Hij fotografeerde steeds mensen met dezelfde kleding aan: jongens met een streepjestrui, mannen in pak, bezoekers van Sensation White.

Hokjes kunnen ook het kader zijn van een maatschappelijk debat. Zo worden intolerante vrouwen van een bepaalde leeftijd op sociale media in het hokje ‘Karen’ geplaatst. Karen staat voor een stereotype witte vrouw met asymmetrische boblijn, die altijd de manager wil spreken als iets haar niet zint. Toen de witte Amy Cooper in mei door een zwarte man werd gevraagd haar hond aan te lijnen in Central Park, en vervolgens verontwaardigd de politie belde omdat ze terecht werd gewezen door een zwarte man, was Twitter het erover eens: een typische Karen. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden