PlusAchtergrond

Gezocht: 5 vrijwilligers voor een basisinkomen

Duizend euro, acht maanden lang, zonder voorwaarden, om uit de sores te komen. De stichting Collectief Kapitaal heeft het klaarliggen voor vijf Amsterdammers, maar geld weggeven blijkt moeilijker dan het lijkt.

Denise Harleman. Beeld Leendert Vooijce
Denise Harleman.Beeld Leendert Vooijce

Die 40.000 euro bij elkaar krijgen was eigenlijk het makkelijkste, zegt Denise Harleman (34) en lacht. Het kostte heel wat telefoontjes, maar op een spaarrekening van de stichting Collectief Kapitaal staat het bedrag te wachten. 98 mensen hebben het bedrag ­samen opgehoest, om een bijzonder experiment dat in de coronalockdown werd geboren een kans te geven.

Het klinkt zo eenvoudig. Eind april zet Collectief Kapitaal een inschrijvingsformulier op de website. Iedereen die zich bestaansonzeker voelt mag zich aanmelden, waarna een notaris vijf gelukkigen inloot en het experiment kan beginnen. Zij ontvangen 1000 euro per maand, acht maanden lang, en delen hun ervaringen met Collectief Kapitaal over hoe dit hun leven beïnvloedt.

Toch is het project bijna een jaar na het idee en het geld bijeen brengen nog steeds niet begonnen. Zelfs voor initiatiefnemer Denise Harleman blijkt geld weggeven zonder voorwaarden een lastige klus.

Vanuit haar ervaring als creatieve ondernemer bedacht Harleman vaker bijzondere projecten, als zakelijk directeur van kunstenaar Adelheid Roosen bijvoorbeeld, als docent bij de kunstopleidingen de HvA, of als zakelijk ­leider van theatergezelschappen. Maar dit slaat alles.

Met de stichting wil Harleman praktische handen en voeten geven aan een begrip dat denkers, wetenschappers en politici de laatste jaren bezighoudt: het basisinkomen. De versimpelde gedachte achter het basisinkomen is dat als iedereen een vast bedrag ontvangt om van te leven, zonder tegenprestatie, niemand zich meer zorgen hoeft te maken over de eerste levensbehoeften. Het wegnemen van de angst voor armoede maakt mensen, en daarmee de hele samenleving gelukkiger, is het idee.

Zinvol en nodig

Het waren financiële sores die Harleman aan het denken zetten. Vorig jaar aan het begin van de eerste lockdown zat ook zij met haar man en kind plotseling thuis, terwijl de wereld onder invloed van de pandemie stagneerde. “Iedereen leek zich vast te klampen aan hoopvolle momenten zoals zingen op het balkon of boodschappen doen voor elkaar. Ik dacht vooral: dit wordt een ramp. Hoe groot zal de groep mensen zijn die door corona financieel gezien enorm onderuit gaat?”

Harleman, die zichzelf ‘nogal impulsief’ noemt, besprak haar gevoel om iets te willen betekenen met mensen in haar netwerk. Hier ontstond het idee om er een nieuw project van te maken, om gezamenlijk geld bij elkaar te brengen en dat terecht te laten komen op plekken waar dat zinvol en nodig is. Maar dan wel op een vernieuwende ­manier, waardoor mensen op een andere manier naar ­inkomen en bestaanszekerheid gaan kijken.

“De toeslagenaffaire laat zien wat er kan gebeuren als de overheid volledige controle wil over de besteding van geld aan burgers,” zegt Harleman. “Wij willen het tegenovergestelde uitwerken: dat vertrouwen de basis kan zijn van hulp. Ons uitgangspunt is dus niet dat er sowieso een percentage deelnemers fraudeert en dat we de verdeling van het geld daarop moeten baseren.”

Niet alleen tijdens de lockdown, maar ook eerder in haar leven voelde Harleman de verwoestende impact die sores om geld kan hebben. Haar vader was eigenaar van een ­bedrijf dat kansspelautomaten en jukeboxen produceerde, maar in de jaren negentig ging het steeds slechter. Uiteindelijk ging haar vader failliet.

“Er waren schulden, er ontstond thuis stress, vakanties verdwenen, het had een ontwrichtend effect op ons ­gezin,” zegt ze. “Misschien had mijn vader, als hij tijd en ­financiële hulp had gekregen na het faillissement, de rust gehad om iets anders te proberen. Die kans kreeg hij niet.”

Later in haar leven, toen Harleman als afgestudeerd theaterwetenschapper parttime aan de slag kon bij een klein gezelschap, sprong haar schoonmoeder bij. “Dit was mijn kans om ertussen te komen in de culturele sector. Zij gaf mij een halfjaar 500 euro per maand, zodat ik niet ­financieel hoefde te puzzelen, maar even vol voor mijn nieuwe baan kon gaan. Zij gaf mij rust in mijn hoofd.”

Geen selectiecriteria

De afgelopen jaren is al weleens geëxperimenteerd met het basisinkomen, maar nog niet eerder in zo’n vrije opzet zoals Harleman en de 98 gevers voor ogen hebben. Zo wordt er vooraf geen doelgroep bepaald van mensen die in aanmerking komen voor de regeling. Alle Amsterdammers, of alle bewoners van één wijk – dit moet nog worden uitgewerkt – komen ervoor in aanmerking.

Collectief Kapitaal hanteert vooraf ook geen selectiecriteria, zoals een maximum inkomen of een vermogenstoets, om een groep over te houden van mensen die écht arm zijn. “We gaan het niet toetsen. Wie zich als bestaansonzeker identificeert mag meedoen,” zegt Harleman. “Iemand die misschien nog wel een beetje inkomen heeft, maar in scheiding ligt en studerende kinderen heeft, komt nergens voor in aanmerking als hij of zij bij de overheid aanklopt. Wij gaan dus geen regels hanteren, dan worden we een soort overheid 2.0.”

Diezelfde overheid maakt het de stichting overigens niet makkelijk. Harleman: “Experimenten met het basisinkomen zijn op veel plekken niet van de grond gekomen ­omdat regelgeving het moeilijk maakt om zomaar geld weg te geven”

Allereerst is er de kansspelbelasting. Omdat de deelnemers geselecteerd worden via een trekking bij een notaris, kan de regeling gezien worden als inkomsten uit een spelletje. Daarnaast moet mogelijk schenkbelasting worden afgedragen, omdat deelnemers belastingtechnisch gezien een gift ontvangen.

En dan zijn er nog de strenge uitkeringsnormen. Die ­eisen dat bijstandsgerechtigden bijna elke euro die ze ­extra ontvangen, moeten afdragen. Denk aan de situatie in de gemeente Wijdemeren, die in één geval de waarde van een wekelijkse tas boodschappen opeiste van een uitkeringsgerechtigde en bij de rechter 7000 euro terugvorderde.

Regels en eisen zijn wat Harleman betreft deel van het probleem, in plaats van de oplossing. “Je komt erachter dat ons huidige systeem feitelijk een onwenselijke situatie in stand houdt. Er wordt ons continu voorgehouden dat we in een participatiesamenleving leven, maar nu wij werkelijk willen participeren gaan de seinen op rood.”

Belastingvrij

Toch lukt het steeds om een gaatje te vinden waardoor het project, dat nu al een jaar duurt, dichter bij de start komt. Collectief Kapitaal heeft van de Belastingdienst uiteindelijk toch een Anbi-status gekregen zodat geld belastingvrij geschonken mag worden. Harleman zit binnenkort met wethouder Rutger Groot Wassink (Armoede) aan tafel om te praten over de beperkingen rond de bijstand. “Ik ben een ontzettende fan van een sterke overheid, maar die moet zich gaan realiseren dat het systeem niets is zonder mensen die erin functioneren.”

Als het project is afgelopen, verwerkt Harleman de ervaringen van de deelnemers en de donors in een cursuspakket zodat andere gemeenten en collectieven ook kunnen experimenteren met het basisinkomen.

Doneren

Geert Westert is één van de 98 donoren die vorig jaar 400 euro heeft ingelegd om het experiment mogelijk te maken. “Ik was vooral geïnteresseerd in de organisatievorm, hoe ga je met honderd mensen bepalen waar deze pot geld aan wordt uitgegeven?” In diverse sessies die Harleman organiseerde, werden de dilemma’s besproken. Ook het vraagstuk van de eisen voor deelname. “Ik had dat misschien anders gedaan, maar ik geloof dat er positieve voorbeelden tussen zullen zitten,” zegt Westert. “We onderzoeken nu wel echt wat het is om vertrouwen te schenken.”

Onderzoeker Sjir Hoeijmakers, die zelf tijdelijk van een geschonken basisinkomen leefde, is positief verrast door Collectief Kapitaal. “De proef is veel te klein voor wetenschappelijke conclusies, en er bestaat een kans dat het vastloopt vanwege alle praktische beperkingen, maar dit brengt de discussie over het basisinkomen wel verder,” zegt hij. “Dit is particulier, ze zijn vrij om te experimenteren. Het is een concrete uitwerking van iets wat veel ­abstract wordt besproken en dat kan de discussie een stap verder brengen.”

Voor meer informatie: www.collectiefkapitaal.nl.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden