PlusEssay

Geen controle, wel doemscenario’s. Hoe om te gaan met die onzekerheid?

Coronavirus? Fixen we! Tenminste, dat zouden we wel willen. We houden namelijk helemaal niet van onzekerheid. Maar in plaats van daarover somberen, kunnen we ook toekomstplannen maken.

Beeld Yoko Heiligers

In het begin deden we er nog lacherig over en plots was er paniek: het coronavirus nestelde zich in Europa, er vielen doden, het zou een flinke poos gaan rondwaren. Rutte zei het virus ‘maximaal te willen controleren’. Om het in te dammen, maar misschien nog wel meer om onze onzekerheid en angst te beteugelen. We willen immers weten waar we aan toe zijn. Wat is de kans dat ik overlijd aan het virus? Wanneer kunnen we weer op vakantie, onze normale ­levens oppakken, de economie opengooien? Niet weten maakt onrustig, de toekomst voorspellen geeft houvast.

Psychiater Damiaan Denys zei op NPO Radio 1 dat we door het coronavirus oog in oog komen te staan met onze behoefte aan controle en de onzekerheid die we voelen als we die dreigen te verliezen. ‘We zijn niet meer gewend om te leven in een wereld waarin we geen controle hebben.’

Dus bestrijden we het virus. Dat doen we volgens psycholoog Martin Appelo omdat we niet meer kunnen lijden. “We willen niet verkeren in onzekerheid en kwetsbaarheid, maar alles oplossen. Het is een psychologisch gegeven dat de illusie van controle en onkwetsbaarheid ons op de been houdt, bijdraagt aan ons geluk en welbevinden. Het is een soort functioneel zelfbedrog, waardoor we niet meer hoeven te accepteren dat we sterfelijk zijn. Alleen: tegenover het universum en de natuur trekt de mens altijd aan het kortste eind. Overwinnen we dit ­virus, staat er een volgend virus klaar.”

Dat was vroeger anders. Wanneer je nadacht over het­ ­leven en op bepaalde vragen geen antwoord had, kon je het buiten jezelf onderbrengen in een hogere macht. In de postmoderne samenleving zijn mensen steeds meer op zichzelf aangewezen. De Franse filosoof Jean-François Lyotard noemde dat het einde van de tijd van de grote verhalen. De verlichting zorgde niet voor bevrijding door middel van rede, het marxisme niet voor bevrijding van de arbeidersklasse. We moeten het niet meer hebben van een wereldbeeld, wij zijn zelf de hogere macht.

Appelo: “Grote, externe zaken hebben we naar binnen gehaald, we moeten ze zelf oplossen. Dat verplicht ons om altijd maar te zoeken naar controle. Want het idee dat iets groter is dan wij, past niet bij de grootheidswaanzin van de mens. Zwart gat in het heelal? Wetenschappers lossen het wel op. Coronavirus? Fixen we.”

Schijnzekerheid

Volgens filosoof Daan Roovers komt daarbovenop dat ­onze levens niet heel lang geleden nog werden gekenmerkt door structuren die houvast boden, zoals familie, politiek, werk en de kerk. “Die hebben plaatsgemaakt voor losse netwerken. Het verschil is dat een structuur een soliditeit heeft, los van jou. Een netwerk is vluchtiger. Het is er wel, maar het verdwijnt als jij eruit bent. Tegelijkertijd nam de bestaansonzekerheid toe: er is minder zicht op een vaste baan, relatie, een huis en goed inkomen. Deze tijd vraagt om flexibiliteit en aanpassingsvermogen, wat ons verlangen naar zekerheid en controle alleen maar heeft vergroot. En dan verschijnt er ook nog eens een virus waar we weinig over weten.”

De Poolse filosoof Zygmunt Bauman schreef daarover dat we leven in een vloeibare moderniteit. ‘Er is permanente onzekerheid, we krijgen geen grip op de vloeibare wereld, dus proberen we ons vast te klampen aan dingen die we wel kunnen beïnvloeden.’

Tijdens het coronavirus lijken dat de gedragsregels te zijn. Dat is wat we hebben, waar we controle over kunnen uitoefenen. Volgens Roovers moeten de gedragsregels ­onze onzekerheid op andere fronten compenseren. “Daarom zijn we geneigd ze overdreven serieus op te volgen, ze te verabsoluteren. We ontlenen er schijnzekerheid aan. We weten nog niet hoe het virus precies werkt, maar kiezen alvast partij. Of je denkt dat je nul risico loopt en doet waar je zin in hebt, of je houdt je heel erg aan de regels en vindt dat iedereen die dat niet doet meteen twee weken in thuisquarantaine moet. Het mondkapje staat symbool voor ons streven naar controle. Het werkt amper, maar we dragen het massaal en er is veel morele verontwaardiging over wanneer iemand dat niet doet.”

Doemscenario’s

Maar hoe erg is het om in schijnzekerheid te verkeren? Appelo verwees naar het psychologische gegeven dat de ­illusie van controle en onkwetsbaarheid ons op de been houdt. Je kunt jezelf op die manier voor de gek houden, maar dan ga je met je rug naar de werkelijkheid staan, zegt Roovers. “Je zou eigenlijk moeten erkennen dat je niet ­­alles kunt weten. Dat is de moeilijkste positie die je kunt innemen, want het betekent dat je telkens moet nadenken, nieuwe afwegingen moet maken en alles in de context moet beoordelen.”

Kortom: we moeten proberen onze onzekerheid te ­accepteren, hoe tegennatuurlijk dat misschien ook voelt. Dat is niet makkelijk, want hoe heb je vrede met je onzekerheid terwijl er allerlei economische doemscenario’s op ons afkomen?

Volgens filosoof Joke Hermsen is het probleem dat in het Westen de tijd sterk is vereconomiseerd, terwijl we tijdens deze crisis juist gebaat zijn bij enige rust. “Tijd is geld ­geworden vanaf het moment dat we ons salaris in uren kregen uitbetaald en er steeds vaker op die uren werd ­beknibbeld. Zo is een gespannen verhouding tot de tijd ontstaan, wat niet gek is in een wereld waarin het vooral draait om economische groei.”

Omdat we in tijd verzonken wezens zijn, vinden we het moeilijk om te accepteren dat de toekomst troebel is, zegt Hermsen. “We kunnen nadenken over het verleden, en via onze verbeeldingskracht en creativiteit dromen over de toekomst. Dat geeft ons leven richting. In onze westerse samenleving draait het vooral om die toekomst. Nu die ­onzeker is – door de coronacrisis, maar ook door klimaatopwarming, economische crises en het opraken van grondstoffen – weten we niet meer goed waaraan we moeten bouwen. Daarom moeten we juist nu de tijd nemen om eens goed op de toekomst te reflecteren. Welke richting willen we op? Hoe krijgen we een duurzamere en socialere samenleving?”

Burgers besturen mee

Hermsen pleit daarom voor het verkennen van alternatieven tijdens de coronacrisis. “Waarom onderzoeken we niet of een basisinkomen zou werken? Dat zou een belangrijk onderdeel van de bestaansonzekerheid en onrust bij de bevolking wegnemen, waardoor mensen zich minder angstig zullen voelen en eerder geneigd zijn zich aan te passen aan de noodzakelijke veranderingen voor een duurzamere ­samenleving.”

Een tweede remedie tegen gevoelens van onzekerheid ziet zij in de vorming van burgerraden. “In mijn ­essay Het tij keren houd ik daar, gesteund door het werk van Hannah Arendt en Rosa Luxemburg, een pleidooi voor. Via een ­loting wordt een aantal burgers gekozen dat zich over een door de bevolking geagendeerd onderwerp buigt. Ze laten zich voorlichten door experts en nemen daarna een besluit, bijvoorbeeld hoe ze hun buurt of ­gemeente duurzamer of socialer kunnen maken. Het is vrij van elke vorm van partijpolitiek en zo besturen burgers mee op belangrijke onderwerpen, waardoor ze meer betrokken raken, meer politieke verantwoordelijkheid dragen en gevoelens van moedeloosheid en onzekerheid zelf kunnen terugdringen. We moeten mensen in deze ­onzekere tijden juist houvast bieden met verhalen die ­inspireren.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden