PlusAchtergrond

Fraude via Whatsapp neemt toe: ‘Vertrouw je mij soms niet?’

In deze tijden stijgt het aantal gevallen van oplichting via WhatsApp enorm. Criminelen misbruiken het intensieve gebruik van sociale media, nu families en vrienden elkaar minder zien.

Beeld Parool

≠(06-57413932) ‘Hoi pap, mijn oude toestel is kapot ­gegaan, waterschade opgelopen (smiley). Dus je kan mijn telefoonnummer verwijderen en deze mag je opslaan. Alles goed daar?’

Het is donderdagavond 7 mei als Roel (62, rijksambtenaar) een aantal whatsappjes krijgt van een onbekend nummer. Van zijn twee zoons kan er maar één zo openhartig met de deur in huis vallen, dat moet Ruben (schrijver dezes) wel zijn. Hij vraagt om 429 euro voor een spoed­betaling, die Ruben op dat moment zelf niet kan overmaken vanwege de problemen met de telefoon.

Dat Ruben hem nog nooit om geld heeft gevraagd, of dat het wel heel kort dag is om zo’n hoge rekening nog te betalen, komt niet in hem op. Het zijn immers rare tijden, Roel vindt het juist wel een prettig idee dat zijn zoon hem om hulp durft te vragen als hij een probleem heeft.

Zonder aarzelen maakt Roel het gevraagde bedrag over. In eerste instantie naar het gebruikelijke rekeningnummer van Ruben, dat Roel al in zijn bankprogramma heeft staan. Maar vervolgens appt Ruben direct dat het via een Tikkie moet gebeuren, hij kan ook niet bij zijn bankrekening, waarop Roel nog eens een betaling van 429 euro goedkeurt. ‘Gelukt, tnx!’ staat er op het screenshot van het Tikkiebetaalverzoek dat hij naar Ruben stuurt.

Ook Els (46, marketingdirecteur) twijfelt geen moment als haar zus Marian haar op 6 april whatsappt via een ­onbekend nummer. ‘Goedemorgen, Marian hier. Mijn ­oude tel heeft waterschade opgelopen. In de plee laten vallen, ­super stom he!’ appt ze. De profielfoto van Marian bij het nieuwe whatsappnummer had Els nota bene zelf ­gemaakt, ze herkent de afbeelding van Facebook.

Ook Marian heeft een financieel probleempje, twee rekeningen van 1934 en 1972 euro moeten snel worden betaald en dat kan Marian zelf niet doen vanwege de problemen met de telefoon. Kan Els het even overmaken? Morgen krijgt ze het direct terug.

Els twijfelt geen moment en maakt de gevraagde bedragen over naar het rekeningnummer dat Marian doorgeeft. Meteen daarna gaat ze weer een conferencecall in, het is een drukke ochtend.

Vriend-in-noodfraude

Als je de film in je hoofd terugspoelt, denk je meteen aan fraude, zeggen Els en Roel na afloop. Maar op het moment zelf kwam het niet in hen op om te twijfelen aan de berichtjes van hun zoon of zus.

En zij zijn niet de enige. Fraude via WhatsApp neemt al een tijdje toe en lijkt te pieken tijdens de coronacrisis, bevestigt de politie, die het fenomeen liever vriend-in-noodfraude noemt.

Voor de lockdownmaatregelen kwamen er in Amsterdam gemiddeld twee aangiften per week binnen wegens whatsappfraude, in de tweede helft van maart stijgt dat naar tien per week. En nu het sinds 30 april ook mogelijk is om online aangifte te doen, explodeert het aantal meldingen. “Omdat we sociale media tijdens de lockdown véél meer gebruiken, is het bereik van cybercriminelen groter geworden,” zegt Berend Jan Beugel van Betaalvereniging Nederland. “Ze kunnen meer doelwitten makkelijker benaderen.”

Ook de politie ziet een forse groei van het fenomeen. “Normaal gesproken ga je met dit soort verzoeken bij ­iemand langs, maar dat kan nu niet, dus er is minder argwaan,” zegt rechercheur Yoanne Spoormans. “Bovendien is het in tijden van groeiende werkloosheid goed voorstelbaar dat familie of vrienden acuut hulp nodig hebben bij een financieel probleem. Dat draagt waarschijnlijk bij aan de groei van deze oplichting.” Volgens Spoormans komt het bedrag dat oplichters hun slachtoffers afhandig weten te maken gemiddeld uit op ongeveer 2500 euro, met uitschieters naar 11.000 euro. “Het is enorm lucratief.”

Geen nee kunnen zeggen

Roel rook onraad toen ‘Ruben’ hem vroeg om ook nog een derde rekening te betalen. ‘Even een check, hoe heet de oudste broer van je moeder?’ appte hij terug. Het berichtje dat volgde: ‘Vertrouw je mij soms niet? Kom op pap!’

Volgens Spoormans is de truc van oplichters om de druk heel snel, heel hoog te laten oplopen zodat slachtoffers, die denken met een familielid of vriend van doen te hebben, geen nee meer kunnen zeggen. Spoormans: “Het is heel paradoxaal: aan de ene kant is het prachtig dat we ­elkaar in deze tijd zo makkelijk helpen, maar in dit soort gevallen wil je liever dat mensen iets wantrouwiger zijn.”

Volgens mediapsycholoog Mischa Coster, gespecialiseerd in gedragsbeïnvloeding, is het heel moeilijk om weerstand te bieden als een dierbare onder tijdsdruk iets vraagt. “Bij een verzoek om hulp maken we een onbewuste risicoafweging en bijna iedereen vindt het risico op niks doen te groot, omdat je dan mogelijk een dierbare laat zitten,” zegt Coster. “Ook weten we dat mensen hun eigen kunnen zwaar overschatten, bijna iedereen denkt dat hij of zij oplichting wel doorheeft, en we onderschatten de risico’s van ingaan op het verzoek.”

De vrouw van Roel had de tegenwoordigheid van geest om hun zoon op zijn echte nummer te bellen. Toen die ­opnam en niets wist van het whatsappgesprek was het duidelijk: Roel was opgelicht.

Els had het ineens door, toen haar vermeende zus via WhatsApp begon te drammen: of ze het bedrag al had overgemaakt. “Dat zou ze nooit doen. Toen wist ik direct, ik ben gescamd.” Ze belde haar bank om de transactie ­terug te draaien, maar omdat ze het bedrag vrijwillig had overgemaakt, kon die weinig voor haar doen.

Ook voor banken is whatsappfraude een ingewikkeld probleem, omdat een betaling wettelijk gezien niet ­zomaar ongedaan gemaakt mag worden. Want dan zou de bank steeds moeten beoordelen of iemand slachtoffer is van fraude, of bijvoorbeeld geld terug wil na een miskoop. “Iemand kan achteraf spijt krijgen van een bewuste aankoop of gift en vervolgens aan zijn bank melden dat de ­betaling door fraude tot stand zou zijn gekomen,” legt Beugel uit. “Het is niet aan een bank om daar een oordeel over te vellen, dat is aan een rechter.”

Bovendien is het geld vaak direct na de overboeking al opgenomen door een handlanger van de oplichter, en is het te laat als de gedupeerde klant contact opneemt met de bank.

Katvangers

Roel heeft mazzel. Meteen nadat hij Ruben heeft gesproken, belt hij de 24 uursklantenservice van de bank. Omdat het een betaling via Tikkie is, kan de transactie nog worden tegengehouden. Els is haar geld kwijt, omdat ze het ­direct overmaakte naar een rekeningnummer dat achteraf van een katvanger van de oplichters bleek te zijn.

Ze heeft aangifte gedaan, iets waar Spoormans op hamert. “Dat helpt ons enorm. Misschien niet voor het individuele slachtoffer, dit lossen we namelijk niet zomaar op. Maar ­alle aangiften samen geven een goed beeld van de netwerken van de oplichters en de gebieden waar ze actief zijn.”

Begin mei zijn nabij Deventer 24 verdachten aangehouden in verband met whatsappfraude. Het ging niet alleen om fraudeurs zelf, maar ook om katvangers die hun bankrekening en -pas ter beschikking stellen om het geld op te storten. “Dit zijn vaak de zwakkeren in de samenleving die worden geronseld, of jongeren die een kleine vergoeding krijgen,” zegt Spoormans.

Els kreeg na de fraude weleens te horen dat haar omgeving niet begreep hoe iemand zoals zij hier in kon trappen. Maar Coster waarschuwt dat oplichters zo’n druk op ­onbewuste besluitvormingsprocessen leggen, dat bijna niemand nee kan zeggen. “Dit is mijn vak en ik ben zélf via Marktplaats een keer bijna opgelicht. Rationeel kun je echt niet inschatten hoe je irrationeel zou reageren.”

Hoe voorkom ik whatsappfraude?

Vijf tips van rechercheur Yoanne Spoormans

Bellen “Hoe groot de druk ook is om snel een bedrag over te maken, blijf altijd rustig en zorg dat je telefonisch contact krijgt met de vriend of het familielid dat om geld vraagt. Iedereen heeft een telefoon, ook als die van je dierbare kapot is, kan hij/zij gebruik maken van andermans telefoon.”

Druk “Realiseer je dat het bijna nooit voorkomt dat een rekening betaald moet worden binnen 24 uur omdat er anders iets verschrikkelijks gebeurt. Door druk op te bouwen is whats­appfraude succesvol, herken dat.”

Controle “Als je iemand wilt controleren door middel van een vraag, zorg dan dat die informatie niet op sociale media te achterhalen is. Vraag iets waar derden het antwoord niet op kunnen weten.”

Bank “Zodra je benaderd bent door een oplichter, of het nu gelukt is of niet, bel onmiddellijk de bank. Die kan het rekeningnummer van de ontvangende partij blokkeren zodat de fraudeur geen andere slachtoffers kan maken. In sommige gevallen kunnen gedane transacties zelfs worden teruggedraaid. Doe altijd aangifte.”

Delen “Vertel je omgeving als dit gebeurd is. Deze vorm van oplichting floreert omdat nog niet iedereen weet hoe makkelijk dit kan gebeuren. Maar als een dierbare getroffen is, vergeet je dat waarschijnlijk niet.”

Beeld Laura van Der Bijl
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden