Recensie

Franzen toont talent, grootheid en vitaliteit in Zuiverheid (*****)

Zuiverheid van Jonathan Franzen (1959) is een epos van dik zeshonderd pagina's, rond een betrekkelijk onbeduidende bijfiguur. Het heeft niet zo'n héél sterke verhaallijn, maar de ermee samenhangende achtergrondverhalen zijn des te indrukwekkender.

Jonathan Franzen Beeld anp

Spil in het wijdvertakte netwerk van levensverhalen en geheimen dat je in zeven afdelingen krijgt voorgeschoteld, is Purity Tyler (met de schaamteloos Dickensiaanse roepnaam Pip). Een even ongericht idealistisch als sarcastisch meisje dat, als we haar ontmoeten, in een kraakpand in Oakland in Californië woont en naast de gebruikelijke onzekerheden van een twintiger onder een imposante lading problemen gebukt gaat. Ze heeft een kolossale studieschuld van 130.000 dollar.

Haar moeder, Penelope, is een new age-achtige kluizenares die zich behoeftig aan haar vastklampt én altijd botweg heeft geweigerd de identiteit van haar vader te onthullen. En dan is ze ook nog hopeloos verliefd op Stephen, een huisgenoot en beroepsactivist op leeftijd, die hooguit vaderlijke gevoelens voor haar koestert, en getrouwd is bovendien.

Kortom: een nogal uitzichtloze toestand. Tot ze, schijnbaar als deus ex machina, een riant betaalde stageplaats krijgt aangeboden bij het zogeheten Sunlight Project. Een vanuit de jungle van Bolivia opererende website die à la WikiLeaks de smerige geheimen van overheden en het internationale bedrijfsleven onthult, geleid door de mysterieuze Duitser Andreas Wolf. Purity, hoewel achterdochtig, grijpt die kans, om niet zo zuivere redenen: ze hoopt met hulp van de internettovenaars daar achter de naam van haar verwekker te komen en financiële bijstand van hem te krijgen.

Achtergrondverhalen
Niet zo'n héél sterk verhaallijntje, misschien. Maar de ermee samenhangende achtergrondverhalen zijn des te indrukwekkender. Eerst word je teruggevoerd naar de jeugd van Andreas Wolf in de DDR van de jaren tachtig, waar zijn vader een gestaalde partijbons was die als Hoofd Staatseconomie 'de creatiefste baan in de hele republiek' had, 'verantwoordelijk voor het grootschalig geknoei met cijfers', en zijn oedipale moeder, promiscue en mogelijk krankzinnig, de voorbeeldige socialistische echtgenote speelde.

En Andreas? Die hing als aan onanie verslaafde puber de rebel uit met het schrijven van subversieve gedichten, beschermd door de status van zijn vader en zijn eigen charisma, en werkte later als hulpverlener met kwetsbare adolescenten. Voor één daarvan, de beeldschone Annagret, vatte hij een zuivere liefde op, die hem tot duistere actie aanzette.

Fast forward, in de afdeling overbodige informatie, naar Texas, een jaar of dertig later, waar je midden in het leven van de Pulitzer Prize-winnende onderzoeksjournaliste Leila Helou valt. Deze Leila werkt aan een potentieel sensationeel verhaal over een (tijdelijk) zoekgeraakte nucleaire raketkop, is getrouwd met die mislukte romanschrijver met wie dit stuk begon en heeft ondertussen een openlijke latrelatie met Tom Aberant, haar hoofdredacteur bij de nieuwssite The Denver Independent.

IJzersterke novellen
En o ja, Pip werkt dáár nu plotseling als stagiair. Klinkt ingewikkeld? Dat is het ook, zo samengevat. Maar afzonderlijk lezen die verschillende delen als ijzersterke novellen, perfect van toon en opbouw. Net als de latere schets van het Sunlight Projectkamp, waar Andreas zich als een halve sekteleider heeft omringd met bloedmooie medewerksters.

En de tweede helft van Zuiverheid ontvouwt zich vervolgens als een ware masterclass in plottechnisch vakmanschap, waarin de verledens en geheimen van zo'n beetje alle personages op complexe, maar glasheldere manier met elkaar verweven blijken te zijn. Twee personages hebben elkaar ooit gevangen gehouden in een even symbiotisch als verstikkend vechthuwelijk, dat Franzen pijnlijk hilarisch op de pagina weet te krijgen. Er is een moord gepleegd, een geldelijk fortuin op al dan niet verknipte morele gronden afgewezen en aangenomen... Afijn, er is veel om ontrafeld te worden. Met alle ouderwetse cliffhangers van dien.

Fascinerende persoonlijkheden
Minstens even grote troeven zijn het soepele proza waarin dat gebeurt (minder nadrukkelijk ironisch dan in eerder werk) en de fascinerende persoonlijkheden die de spelers in dit zwartkomische drama hebben meegekregen.

Andreas Wolf als briljante mengeling van een narcistische opportunist met paranoïde trekjes, een charmante verleider én iemand die soms wel degelijk het beste met mensen voorheeft, bijvoorbeeld. Of Penelope Tyler, die zich met haar dolgedraaide waanethiek, haar morele chantage en ingebeeld slachtofferschap tot een tegelijk amusant-irritante en ontroerende gekkin ontwikkelt.

En, jawel, Zuiverheid staat ook bol van de satirische en polemische passages. Over alles van fanatiek feminisme en de Occupybeweging tot de communistische heilstaat, maar uiteraard ook over de keerzijden van het digitale tijdperk. Zoals die waarin uitgerekend Wolf behoorlijk overtuigende parallellen trekt tussen het internet en een totalitair regime, om maar wat te noemen. Beide zijn systemen waaraan je je onmogelijk kunt onttrekken, die de privacy van burgers schenden en ondertussen ronkend schermen met termen als 'revolutie', 'collectief' en de zegeningen voor 'de nieuwe mens'.

Sombere boodschap
Je kunt de ziedende reacties haast uittekenen, waar de schrijver wel lol om móet hebben. Maar ondertussen klinken er in zijn roman te veel intelligente tegenstemmen en argumenten om die tot een gefictionaliseerd pamflet te laten verworden, tegen technologie of wat dan ook. In Franzens wereld bestaan de schimmige Stasi-­agenten van Facebook en WikiLeaks naast individuen die, via internet, oprecht de waarheid aan het licht lijken te willen brengen. Immoreel gedrag is er net zo schadelijk als star vasthouden aan zogenaamde principes. En menselijke motieven zijn uiteindelijk nooit honderd procent zuiver.

Een sombere boodschap, al met al. Wat het des te knapper maakt dat hij je na de laatste scène met een hoopvol gevoel weer je eigen leven in stuurt. Onuitstaanbaar maar waar: talent, grootheid, ambitie en vitaliteit, Jonathan Franzen bezit ze allemaal.

Zuiverheid

Ons oordeel: ★★★★★
Auteur: Jonathan Franzen
Vertaald door: Peter Abelsen, Anneke Bok en Rob van der Veer
Uitgever: Prometheus
Prijs: €19,95
Beeld -
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden