Plus Achtergrond

Een spoedcursus pieken in de feestmaand

Beeld Merel Corduwener

Ik heb een rijmdip, kunnen we sinterklaas een jaartje overslaan? Hoe kom ik onder die kerstborrel uit? En wat doen we met oma? December lijkt drukker dan ooit. Een tandje minder begint met afzeggen: ‘Hoe luchtiger de toon, hoe beter.’

Dat we de decemberperiode als druk ervaren is niet zo vreemd. Jan Rath, hoogleraar sociologie aan de UvA: “De maand is nu eenmaal korter vanwege de feestdagen. En dat terwijl er op het werk vaak nog van alles af moet voor het einde van het jaar. Dit brengt de nodige stress met zich mee.”

En er is nog een reden, zegt cultuurhistoricus Gerard Rooijakkers: “Kenmerkend voor Nederland is dat we in de decembermaand twee pieken kennen. De eerste is op 5 december, als we sinterklaas vieren, gevolgd door Kerstmis op 25 en 26 december. In andere landen is er alleen de kerst-piek.”

Die eerste piek, de viering van sinterklaas, veranderde door de jaren heen. “Sinterklaas was het belangrijkste geschenkmoment van het jaar, waarbij niet alleen kinderen, maar juist ook volwassenen elkaar cadeaus gaven met surprises en rijmpjes, die altijd een kritische noot bevatten,” zegt Rooijakkers. Dit was heel gebruikelijk tot en met de jaren zeventig. Vanaf toen werd ook Kerstmis een belangrijk moment voor het geven van cadeaus. Rooijakkers: “In feite is sinterklaas gereduceerd tot geschenkmoment voor kinderen. Over het algemeen krijgen zij tegenwoordig de meeste cadeautjes op 5 december, en met kerst vaak nog een kleinigheidje. Bij volwassenen is het net andersom.”

Religieus aspect

Nog meer dan het sinterklaasfeest is de manier waarop we kerst vieren in de afgelopen decennia veranderd. Zo speelt religie tegenwoordig een veel kleinere rol gedurende de kerstdagen. Rath: “Vijftig jaar geleden, ik was destijds een jong ventje dat opgroeide in een katholiek gezin, was het religieuze aspect ontzettend belangrijk. Bijna iedereen ging naar de kerk. Dat gaf een bepaalde structuur aan de feestdagen.” Rooijakkers beaamt dat: “Eigenlijk waren alle vrije momenten religieus ingevuld. Niet in de laatste plaats om te voorkomen dat de mannen ’s middags naar de kroeg gingen. Want dat was wat er gebeurde tijdens de kerstdagen: vrouwen en kinderen bleven thuis, terwijl de mannen het in het plaatselijke café op een zuipen zetten.”

Geld aan de armen

Niet bepaald de ware kerstgedachte, zouden we nu zeggen. Met Kerstmis gaat het toch om samenzijn met je familie? Rooijakkers: “Vroeger was Kerstmis juist het moment voor weldoenerij. Met sinterklaas gaf je cadeaus aan je vrienden en familie, met kerst gaf je geld aan de armen.” Deze caritas was in feite de christelijke essentie van het feest, maar is steeds meer naar de achtergrond verdwenen. “Nu is het home sweet home: we trekken letterlijk de gordijnen dicht om met de hele familie te cocoonen rond de kerstboom.”

Maar niet iedereen viert kerst het liefste met de hele familie. Neem Willem Papilaya (65). “Ik vind mijn familie belangrijk, maar die verplichte bijeenkomsten hoeven niet zo van mij. Alleen maar zitten en eten met z’n allen, daar word ik een beetje nerveus van. Mijn zus nodigt me elk jaar uit voor kerst. Vaak ben ik erbij, maar ik heb ook weleens afgezegd. Meestal met een smoesje, dat vond ze niet zo leuk.”

Rooijakkers: “Veel mensen zitten niet op dit soort sociale druk te wachten, dat wordt heel breed gedeeld en gevoeld. De meeste ruzies ontstaan ook in de zomer en rond de feestdagen, als mensen veel tijd met elkaar doorbrengen.”

Beeld Merel Corduwener

Papilaya: “Tegenwoordig valt het wel mee, maar vroeger hadden we ook wel van die ruzietjes die doorsluimerden. Als je dan met de feestdagen zo op elkaar zit, is dat niet ideaal.” En dus zijn er genoeg mensen die hun plannen met kerst het liefste afzeggen.

Maar het is niet per se alleen vrije wil en keuze. Rooijakkers: “Rituelen hebben een formeel karakter waaraan je je moeilijk kunt onttrekken. Als je dat toch doet, dan ben je bijna antisociaal. Je laat je eenzame moeder zitten of doet niet mee met collega’s.”

Iris Posthouwer, trainer overtuigen & beïnvloeden en mede-auteur van Smalltalk Survival weet hoe je het beste afspraken afzegt zonder al te veel brokken te maken. “Maak van tevoren een overzicht van alle borrels, kerstdiners en familiebijeenkomsten in de maand december. Kies vervolgens waar je wel heen gaat, en welke verplichtingen je afzegt.”

Hoe luchtiger, hoe beter

Dat afzeggen begint met je toon: hoe luchtiger jij erover doet, hoe beter. “Als je direct in de excuusstant schiet, voelt de ander: shit, ik word gedumpt. Dan wordt het ongemakkelijk. Word je uitgenodigd voor iets waar je niet bij kunt zijn, dan is het belangrijk dat je eerst zegt hoe leuk je dat vindt, zoals: wat een gezellig plan.”

“Vervolgens vertel je waarom je er niet bij bent. Bijvoorbeeld dat het voor jou wel heel erg puzzelen wordt vanwege meerdere verplichtingen. Daarna kom je met een compromis: een lunch in het nieuwe jaar zou wel kunnen.”

Volgens Posthouwer kun je je er maar beter op voorbereiden dat je gesprekspartner er tegenin gaat. “Ga dan niet meteen in de verdediging maar geef ruimte aan iemands reactie. Toon begrip, zoals: ik weet hoe graag jij de hele familie erbij hebt. De ander kan dit met een ‘ja’ beantwoorden, wat gek genoeg een wereld van verschil is met alleen maar ‘nee’ of ‘maar’. Dat zorgt voor een beetje ontspanning in het gesprek.”

Dat we steeds meer sociale verplichtingen hebben, heeft ermee te maken dat we meer vrije tijd hebben rond de feestdagen. Waar mensen vroeger tussen kerst en nieuwjaar moesten werken, is Kerstmis tegenwoordig onderdeel van de kerstvakantie. Rooijakkers: “Kerst anno nu wordt op deze manier uitgesmeerd over een lange periode.”

Bovendien is kerst van een christelijke traditie veranderd in een cultureel feest. “Vroeger werd Kerstmis een stuk beperkter gevierd dan nu,” zegt Rooijakkers. De kerstboom deed pas na de Tweede Wereldoorlog z’n intrede, net als de kerstman. “Eerst als een soort indringer die het kerstkind uit de kribbe zou verjagen, later zoals we hem nu zien: een vrolijke man die cadeautjes uitdeelt.”

Kerstboom en kerstman

Waar de kerstboom uit Duitsland kwam, waaide de kerstman over uit de Verenigde Staten. En niet alleen naar Nederland. “Kerst is tegenwoordig het ultieme feest dat iedereen viert. Zelfs in Japan hebben ze kerstmarkten, terwijl shinto en boeddhisme daar de twee grootste religies zijn,” zegt Rath.

Met de toegenomen vrije tijd en hysterie rondom kerst, zijn ook onze verwachtingen toegenomen. Rath: “Een simpel hapje en drankje, daar kom je niet mee weg. Het moet allemaal groots en bijzonder zijn. We doen er graag aan mee omdat we het leuk vinden, maar tegelijkertijd legt het ook een druk op je.”

Dat voelt bijvoorbeeld Roos de Greef (34): “Ik vind het leuk om te koken, maar voor twintig man een driegangendiner regelen is toch behoorlijk stressvol. Ik heb er wel eens aan gedacht om iets simpels te maken, maar ben bang dat dat mijn familie dat niet feestelijk genoeg vindt.”

Rooijakkers ziet het verschil met vroeger: “Toen werd er met Kerstmis goed gegeten, zodanig dat het verschil tussen een gewone dag en een feestdag veel groter was dan nu. Tegenwoordig lijkt het wel alle dagen feest, hoe bijzonder is een officiële feestdag dan nog?”

Vier het leven

Daarmee stipt hij precies datgene aan wat ervoor zorgt dat we ons zo opgejaagd en gestrest voelen gedurende de decembermaand. We zijn niet alleen de feestdagen, maar het hele leven grootser en uitbundiger gaan vieren. Exotisch eten, dure wijnen en bijzondere uitjes zijn lang niet alleen binnen handbereik rond de feestdagen. Een luxe, maar ook een last, want hoe maak je Kerstmis dan nog speciaal?

Volgens Posthouwer kun je best een simpele spaghetti maken met de feestdagen. “Of je flanst een stamppot in elkaar en vraagt of iemand anders de worst meeneemt.” En daarmee heeft ze wel een punt: december is al druk genoeg, dus laten we vooral niet te moeilijk doen. Ook in sociaal opzicht. Posthouwer: “Zorg dat, bij de diners, borrels en andere verplichtingen die je níet afzegt, je echt de knop omzet. Ook als je niet zo veel zin hebt. Denk niet de hele tijd: o nee, hoe lang zal het dit keer duren voordat m’n schoonvader mijn baan afzeikt? Probeer er met humor in te gaan: ah, daar hebben we de jaarlijkse opmerking weer over mijn baan!”

Rath sluit zich daarbij aan: “Ook al voelt iets als een verplichting, probeer er ook het leuke van in te zien. Waardeer de mensen om je heen, daar zijn de feestdagen voor.”

5 Paroolredacteuren over de feestmaand

Schuimverslaggever Hans van der Beek: ‘Heerlijk om Nederland te ontvluchten’ Beeld Linda Stulic

1. Hans van der Beek (53) gaat voor de rubriek Schuim dagelijks feestjes in Amsterdam af.

“Nu doe ik niet meer aan sinterklaas, maar vroeger vierde ik pakjesavond met mijn kinderen, die nog klein waren, waardoor je ze een beetje kon opnaaien. Kerst vond ik altijd zo’n verplichting; naar familie waar het nooit écht gezellig was. De laatste jaren heb ik geen familieverplichtingen meer, waardoor ik met de feestdagen naar het buitenland kan. Heerlijk om Nederland te ontvluchten. Maar het is niet zo dat ik een hekel heb aan december: ik geniet van het winterse sfeertje. En voor Het Parool bezoek ik dagelijks een borrel of opening. Dan moet je natuurlijk wel van een feestje houden!” 

“Zo kijk ik nu al uit naar ‘Le Grand pique-nique noir’ van whisky distilleerderij Glenfiddich op 10 december. Het feest (dat overigens besloten is) vindt plaats op een boot en de organisator pakt het goed aan wat betreft happen en drank. Voor mij niet te veel whisky, want ik moet nog een stukje tikken. Een wat kleiner feestje is de afscheidsborrel van de barman van The Queenshead op 18 december. Die gozer heeft 21 jaar achter de toog gestaan, dus daar zullen wel mooie verhalen uitkomen. Hoef ik een keer niet op pad, dan vind ik het heerlijk om met de gordijnen dicht te netflixen. Ik kan iedereen de serie The End of the Fucking World aanraden. Een bizar verhaal over een jongen die een meisje wil vermoorden, maar in plaats daarvan verliefd op haar wordt. Misschien niet helemaal de kerstgedachte, maar wel grappig.”

Chef PS en PS van de week Judith Zilversmit: ‘Afstappen als je onder het Rijksmuseum fietst’ Beeld Linda Stulic

2. Judith Zilversmit (43), chef PS en PS van de Week

“December is druk. Juist aan het einde van het jaar moet nog alles afgemaakt worden. Op werk maken we dikke specials, bij mijn kinderen op school wordt van alles georganiseerd, en er zijn veel borrels. Thuis vieren we Sint, Chanoeka en met de schoonfamilie Kerstmis. Als ik even aan die drukte wil ontsnappen, ga ik voor een kop thee of glas wijn naar het café Petit Caron aan het Gerard Douplein, waar je je in Parijs waant en kijkt naar de mensen op straat. Ook fijn, gewoon eens afstappen als je onder het Rijksmuseum fietst. Aan het einde van de dag of juist vroeg in de ochtend is het er rustig. December is donker. Gelukkig maken de lichtjes in de straten het vrolijk. Elk jaar rijden we met mijn moeder langs de lichtjesroute in Den Ilp.”

“Bewoners versieren hun huis en tuin met lampjes. Een alternatief tussen alle borrels en etentjes is Transvaal Bacchanaal op 13 december. Het is een diner waar wordt gekookt door en voor verschillende mensen uit de (Transvaal) buurt. Voor thuis heb ik dit jaar een puzzel van 1000 stukjes gekocht met het idee om ’m met het hele gezin te leggen. Ik denk niet dat ie afkomt, maar dan heb ik in het nieuwe jaar nog wat om naar uit te kijken. Januari vind ik namelijk nog donkerder dan december. Dan begint het aftellen tot de lente. Die winterblues moet ik, zoals elk jaar, gewoon ondergaan.”

Louis Bollee Beeld Maarten Steenvoort

3. Louis Bollee (32), redacteur PS

“Ik heb een hekel aan december. Aan de kerstborrels in ‘lekker gekke’ truien, de verplichte diners vol halfgare Ottolenghi-aubergines, én de hysterische queeste naar cadeau­tjes in een snikhete, leeggegriste Hema. Het liefste breng ik een aanzienlijk deel van december door in Pathé Arena. De bioscoop is 365 dagen per jaar open en feestdagen bestaan er niet. Je vindt er geen overdadige kerstversieringen, geen sinterklaaspopcorn met speculaassmaak, of werknemers met lollige kerstmutsen op. Perfect.”

“Als vrienden willen afspreken vermijd ik bruine eetcafés in De Pijp en knusse restaurantjes in de Negen Straatjes, want daar vieren lichtjes, roze feestbubbels en kersthitjes hoogtij. Ik kies voor een groot, onpersoonlijk restaurant met uitzicht op winkelend publiek. FuLu op het Rokin bijvoorbeeld.”

“Of Full Moon Garden in de Leidsestraat. Je kunt er vanaf de eerste verdieping de hele avond rustig dimsummen terwijl beneden hordes gestreste families rondstuiven. Terwijl zij zich ellenbogend met handen vol tassen een weg door de koopgoot banen, stop ik gewoon nog een gefrituurd pasteitje in m’n mond.”

“Is het eenmaal tijd voor oud en nieuw? Dan sluit ik mezelf thuis op en zorg dat ik voor middernacht slaap. Zo vermijd ik al die suffe partijtjes die bezwijken onder hoge oudjaarsverwachtingen, én spaar ik mijn krachten voor de feestjes op 1 januari. Bret, De School, Warehouse Elementenstraat: de grote clubs zetten er allemaal op in. Dát is pas feest.”

Jan Pieter Ekker, chef kunst: ‘Ik ben niet bepaald een Anton Pieckfan.’ Beeld Linda Stulic

4. Jan Pieter Ekker (54), chef kunst

“Ik kijk niet uit naar december, maar zie het ook niet als last. Met familie eten hoort erbij en dat vind ik ook wel gezellig. Ik houd van koken en vind het leuk om met kerst iets bijzonders te maken.”

“Musea bezoek ik liever niet in deze periode omdat het overal zo belachelijk druk is, maar wie wel een museum wil bezoeken, raad ik aan om naar het Stedelijk te gaan. De expositie The Factory van Carlos Amorales is groot en indrukwekkend. Er is ontzettend veel te zien. Het mooiste zijn wat mij betreft de vier zalen gevuld met duizenden zwarte papieren vlindertjes. Ze zitten op het plafond, de wanden en de ramen. Normaal zijn die verduisterd, maar nu zorgt het daglicht voor een prachtig effect.”

“Ook de tentoonstelling van de Chileense geluidskunstenaar Nicolás Jaar en de Shock Forest Group (tot en met 21 december) in het HEM moet je wat mij betreft echt zien. Het HEM is een oude wapenfabriek en Jaar wijst met zijn kunst op de rol die Nederland heeft gespeeld als wapenhandelaar en toeleverancier voor de bloederigste conflicten in de wereld. Goede kunst laat je anders naar de wereld kijken, en dat is ook wat Jaar hier doet.”

“Veel mensen vinden in december die lichtjes op straat zo gezellig, maar voor mij hoeft ’t niet. Ik ben niet bepaald een Anton Pieckfan, want te kitscherig allemaal. De licht-kunstwerken van het Amsterdam Light Festival vind ik dan vaak wel weer leuk. Ik loop geregeld een stukje van de route, zodat ik uiteindelijk alle kunstwerken heb gezien.”

Yuki Hochgemuth Beeld Pim Kooper

5. Yuki Hochgemuth (20), stagiair redactie PS 

“Ik ben de grootste kerstfan die ik ken. Elk jaar heb ik last van een winterdepressie, en dan zijn de feestdagen een lichtpuntje. Omdat ik gek ben op voorpret begin ik in november al met kerstmuziek en -films. Veel winkels wachten met de kerstpret tot 5 december voorbij is, maar bij de Engelse boekwinkel Waterstones aan het Spui doen ze logischerwijs niet aan sinterklaas. De winkel is prachtig versierd en ze verkopen zuurstokken, chocolademelk en natuurlijk mooie boeken.”

“Het weekend na sinterklaas ga ik elk jaar met mijn moeder naar de Intratuin in Oost om een kerstboom te kopen. Ze hebben er prachtige en vaak heel kitscherige themakerstbomen en je kunt er de meest geweldige kerstballen kopen. Het hoogtepunt vind ik het kerstdorp, een soort playmobilgebeuren met een piste, skilift (die echt beweegt) en chalets. Ik heb elke schaatsbaan van de stad geprobeerd, maar geen een is zo gezellig als de schaatsbaan op het Museumplein. Niet alleen vanwege het uitzicht op het Rijks. Er zit een kerstmarktje omheen, er worden kerstliedjes gedraaid en ze hebben een mini-Magere Brug over de ijsbaan gebouwd. Je kunt er kersttruien en -cadeautjes kopen en warme chocolademelk drinken. Hier kun je zo een hele dag doorbrengen.”

“Zo geweldig als ik kerst vind, zo vreselijk vind ik oud en nieuw. Het idee dat er alweer een jaar voorbij is, vind ik heel naar. Ik vier het nooit met vrienden, maar eet met mijn ouders een oliebol en ga dan op tijd naar bed.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden