PlusInterview

Een reis als verzoeningspoging: vader en zoon Elzenga durfden het aan

Nils en Dick Elzenga. Beeld Manon van der Zwaal

Schrijver Nils Elzenga (38) wilde nu eens écht in het reine komen met zijn vader Dick (69). Ze gingen op reis door de Balkan. En met succes. ‘Een maand is te lang om toneel te spelen of om elkaar te ontzien.’

Meer dan een jaar had hij eraan gewerkt. Eerst een paar maanden op Bali want hij kent zichzelf – de wintersomberte overvalt hem nogal snel – en daarna thuis in Amsterdam, om vervolgens weer op Bali de laatste hand aan zijn schrijfdebuut te leggen. Een monsterklus, de mooiste van z’n leven – dat wist hij meteen toen hij ervoor werd gevraagd. En nu, na gedane arbeid het oogsten. Toch? Nee dus.

Want daar zat hij op 12 maart, samen met zijn redacteur bij de uitgever met een glas bubbels en een feestelijk nootje erbij. Het eerste exemplaar van zijn literaire debuut Balkan Blues kreeg hij in handen. Foto, boek omhoog, proost – maar toen kwam er opeens iemand binnen. “We gaan nú de tent sluiten,” zei ze. Een coronamaatregel, van het ene op het andere moment. Tien minuten later stond Nils Elzenga buiten op de Wibautstraat met een doosje boeken onder zijn arm.

Het vervolg liet zich raden: geen boekpresentatie, geen speeches, afgezegde mediaoptredens. Klein leed, dat geeft Elzenga – zelf freelance journalist – meteen toe, maar even was het zwelgen in zelfmedelijden. Toen dóór. En zie, ook mét corona is men benieuwd naar zijn verhaal.

Dat verhaal, dat gaat over de band met zijn vader, die na het overlijden van zijn moeder – kanker, hij was zeventien – zo verslechterde dat bij Nils jaren van zoeken naar zichzelf, depressies en bindingsangst volgden. Intussen begrepen vader en zoon elkaar niet, zagen ze elkaar weinig, spraken ze elkaar slecht.

Tijd heelde wel wat wonden, maar het was niet genoeg, vond Elzenga. Hij bedacht een drastisch plan: een maand met z’n tweeën op reis, in een huurautootje een roadtrip door de Balkan.

Wat bezielde u?

“Mijn gevoel zei: als je een maand met elkaar op pad bent, dan móét je elkaar onder ogen komen. Het is een te lange periode om toneel te spelen of om elkaar te ontzien. Voorheen spraken we elkaar natuurlijk ook wel, maar dan was het een lunch, een etentje of hoogstens een weekend weg. Maar een maand op pad, dat is buigen of barsten.”

Was dat ook zo?

“Ja, omdat er geen ontsnapping mogelijk was. Er zijn knetterende ruzies geweest – ze staan niet eens allemaal in het boek – maar daarna gingen we de kroeg in en raakte de lucht weer geklaard. De volgende ochtend bespraken we bij de koffie wat er nu eigenlijk onder die ruzie zat, welke diepere dingen er speelden. Of niet, dan was het ook goed.”

Begreep uw vader meteen wat uw bedoeling was met de reis?

“Ik denk het wel. Vooraf was ik duidelijk: ik wil meer weten over vroeger, misschien moeten we wel een paar harde noten kraken. En ik moet hem credits geven voor hoe open hij steeds is geweest. Je kunt veel over hem zeggen – het is een complex figuur – maar niet dat hij niet bereid was om zijn ziel op tafel te leggen.”

Maar toen wist hij nog niet dat het een boek ging worden.

“Ik ook niet! Ik ben journalist, altijd op zoek naar verhalen, maar hier moesten vrienden me wijzen op wat een enorm verhaal dít was. Het werd een stuk in Trouw, daarna belde er een uitgeverij en toen ben ik er een boek van gaan maken.”

Zag uw vader dat zitten?

“In eerste instantie hadden we allebei twijfels. Willen we wel zo met onze billen bloot? Alle vuile was buiten hangen? Maar hij zag ook meteen wat een kans dit voor mij was. Hij heeft ook schrijfaspiraties gehad en hij vond een boek iets om trots op te zijn. Ik heb hem meteen gezegd: jij bent mijn eerste tegenlezer en je hebt vetorecht. Want stel je voor: ga je een maand op reis met als doel om je te verzoenen, krijg je daarna ruzie om dat boek.”

Verzoenen, is dat gelukt?

“Dat kun je zeggen. Uiteindelijk hebben we op reis afscheid kunnen nemen van het boze kind en de schuldige vader. In plaats daarvan werden we twee volwassen mannen. Door zo lang met hem op te trekken, werd ik me er weer van bewust dat hij een mens is. Mijn vader is mijn vader, maar niet alleen maar dat. Ik ben erachter gekomen wie hij eigenlijk is. Nu moet ik zeggen: het hielp enorm dat hij het type is waar je een kwartje ingooit – een glas bier was het meestal – en dat dan begint te praten.”

Heeft hij u ook leren kennen?

“Gaandeweg, zeker. Het eerste deel van de reis ging het nog vooral om hem, maar uiteindelijk moest ik ook open zijn. Over mijn depressies, allerlei therapieën en spirituele trainingen die ik heb geprobeerd – dat speelde allemaal in een periode waarin ik hem een tijdje niet zag. Jongen, zei hij vaak, dat wist ik helemaal niet.”

Hadden die moeilijkheden ook met hem te maken?

“Het trauma dat ons gezin overkwam, dat was zo zwaar: daar ben ik van dichtgeslagen. Dat schijnt een bekend proces te zijn als de verwerking van een heftige gebeurtenis te veel is om in één keer te doen, dan wordt het weggestopt en krijg je het stapje voor stapje voor de kiezen. Dat heeft mij jarenlang parten gespeeld en mijn vader heeft dat niet gezien. Dat heb ik hem kwalijk genomen, maar nu zie ik dat hij compleet overvraagd werd in zijn rol om het gezin draaiende te houden.”

Vindt u dat u te hard voor hem bent geweest?

“Ik denk het wel, maar het is natuurlijk een bekend verschijnsel: kinderen die afrekenen met hun ouders. Het heeft te maken met het losmaken van je nest. Opeens ga je dan kritisch kijken naar je ouders. Maar het had minder kritisch gekund, achteraf, zeker nadat ik op reis zijn kant van het verhaal beter ben gaan begrijpen.”

Zou u deze vorm van gezinstherapie aanraden?

“Zeker, met de disclaimer dat ik niet bereikbaar ben voor boze belletjes over in de soep gelopen verzoeningsreizen. Maar ik geloof dat zulke processen enorm helend kunnen zijn. In zo veel families zitten nog onderhuidse spanningen, onbesproken emoties en dingen die nog tussen mensen in staan. Juist de oudste relatie die je hebt als mens – die met je ouders dus – lijkt vaak het minste vatbaar voor beweging. Terwijl die er juist zo vaak baat bij heeft.”

Is uw boek daar een pleidooi voor?

“Ik hoop dat het processen in gang kan brengen in andere families. Het hoeft geen reis te zijn, het kan al in de vorm van een eerlijk gesprek. Mijn advies is: ga het aan, doe het gewoon. Mensen kunnen zo lang om de pijn heen bewegen, doen alsof ie niet bestaat. Soms wel een heel leven lang. Maar als alle partijen eens bereid zijn om ónder die oppervlakte te duiken, kan dat heel veel oplossen.”

Er zitten een hoop gezinnen met elkaar opgescheept nu, in quarantaine. Misschien een goed moment hiervoor?

“Ja, als de situatie er geschikt voor is. Het hielp op reis ontzettend dat ik soms ook even afstand kon nemen, kon denken: zak er maar even in, ik ga een stukje rennen. Maar als je er de ruimte voor hebt, in je hoofd en in je huis, waarom zou je deze periode dan niet benutten? We zijn gedwongen om letterlijk naar binnen te gaan, misschien kunnen we dat dan ook figuurlijk doen. Dat gesprek eens voeren dat we altijd vermeden hebben. Dat fotoalbum eens doorbladeren waar je nooit in durfde te kijken. Ga het aan. Als je het nu niet doet, wanneer dan wel?”

Nils Elzenga: Balkan Blues. Uitgeverij Signatuur, €18,99

Nils en Dick Elzenga.Beeld Manon van der Zwaal
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden