null

PlusAchtergrond

Een betere lockdown begint bij jezelf: zo krijg je perspectief

Beeld Van Santen & Bolleurs

Deze coronatijd is donker, uitzichtloos en duurt eindeloos. Zelfs de voorpret ontbreekt. Wat doet dat met ons en hoe houden we hoop? ‘Pak de regie terug.’

“Oooh, wat willen we ontzéttend graag perspectief hebben. O, god. Vreselijk. (…) Maar dat we perspectief nodig hebben, oh, wat hebben we perspectief nodig.”

U hoort Eric Wiebes, de net opgestapte minister van Economische Zaken (VVD). Hij beantwoordt op cynische toon een vraag van Jinek-verslaggever Jaïr Ferwerda over het bieden van perspectief.

Wiebes, weinig empathisch, had wel gelijk: we snakken, soms wanhopig, naar een beetje toekomstperspectief. Dat weet het kabinet ook. Tijdens persconferenties waarin ­extra maatregelen worden aangekondigd, wordt als pleister op de wonde steeds iets over perspectief gezegd. Soms concreet, soms vaag, zoals woensdag: “Deze boodschap is somber, maar het perspectief is dat niet.”

Tijdens de eerste lockdown, vorig jaar april, verkeerden veel mensen nog in de prettige illusie dat alles snel weer zou worden zoals het was. Het fundamentele verschil met de huidige lockdown is dat we nu geen stip aan de horizon zien. We weten dat onze agenda’s ook de komende maanden vrijwel leeg zullen blijven. En dan zijn er ook nog ­virusmutaties en verloopt het vaccineren trager dan we hadden gehoopt. Kortom: de toekomst is ongewis, uitzichtloos. En dat vinden we moeilijk. Maar waarom?

Volgens filosoof Joke Hermsen is dat vooruitkijken, bijvoorbeeld plannen maken voor de toekomst, veranderingen op je werk of fantaseren over de reis die je in de zomer gaat maken, bijna de kern van de menselijke conditie.

In haar meest recente boek, Ogenblik & eeuwigheid, schrijft ze dat mensen in tijd verzonken wezens zijn. De mens is zich bewust van de tijd. We gaan niet zomaar op in het ­moment. Daar streven we wel naar, dat lukt soms ook, als we naar muziek luisteren, een goed gesprek hebben, een boek lezen. Maar doorgaans staan we op een chronologische lijn. We weten dat het verleden achter ons ligt, en de toekomst voor ons.

Hermsen zegt dat we nadenken over het verleden, stilstaan bij verlies, bij dingen die we niet goed hebben ­gedaan, of juist bij mooie momenten. “We dragen het verleden met ons mee, en dat maakt melancholieke wezens van ons, want we hebben een besef van vergankelijkheid en sterfelijkheid.”

Daar tegenover staat dat we reiken naar de toekomst. ­Zoals de Duitse filosoof Ernst Bloch schrijft: we zijn ­hopende, toekomstgerichte wezens. Bezig met hoe het ­beter kan. We richten onze hoop op dingen die we nog gaan doen, ontdekken, inrichten. We dromen over een ­betere plek, of een beter leven. Hermsen: “Dromen over de toekomst. Reflecteren op het verleden. Zo houdt de mens zichzelf in balans.”

Maar dan: een kink in de kabel. Covid-19 en de lockdown zetten een streep door de toekomst. Volgens Hermsen krijgt de melancholieke natuur van de mens dan de overhand. “Als we niet kunnen hopen op een betere toekomst, of ernaar kunnen uitkijken, raken we uit balans. We hebben het nodig om die melancholie gezond te houden. Aristoteles schreef het al: ‘Als melancholie doorslaat, worden we depressief, zwartgallig, moedeloos en wanhopig.’ Dan zijn we dus geneigd om bij de pakken neer te zitten.”

Enorm aanpassingsvermogen

Wat ook meespeelt: in het Westen zijn de afgelopen eeuw steeds meer mogelijkheden gekomen om zelf ons leven vorm te geven. En dat wordt ook van ons verwacht. Carrière maken, onszelf ontwikkelen, reizen. Kortom: onze tijd hier op aarde zo optimaal mogelijk te benutten. Ons kapitalistische systeem dwingt ons daarnaast ook om steeds naar morgen te kijken: het is vooral gericht op groei en vooruitgang. Het heeft weinig oog voor het verleden of de melancholieke neiging van de mens; het rendeert niet om in het verleden te blijven hangen.

Gelukkig hebben mensen gemiddeld genomen ook een enorm aanpassingsvermogen, zegt Andrea Evers, hoogleraar gezondheidspsychologie aan de Universiteit Leiden. “We vinden het bijvoorbeeld al vreemd wanneer we nu een serie kijken en mensen dicht op elkaar in een lift zien staan. Of om elkaar een hand te geven. We wennen dus ­relatief makkelijk aan een nieuwe situatie. En worden niet direct depressief van nare omstandigheden. Dat werkt ook andersom: ons geluksgevoel is vrij snel weer stabiel na het winnen van de loterij.”

Maar niet iedereen reageert hetzelfde op een uitzichtloze situatie, zegt Evers. Voor sommigen roept het een sterk gevoel van machteloosheid op, wat kan leiden tot een ­depressie. “De oncontroleerbaarheid en onvoorspelbaarheid van het virus maakt mensen erg gestrest. Neem eerstejaarsstudenten: ze hebben geen examenreis en -feestjes gehad en zien nu ook hun studententijd, die in het teken staat van nieuwe mensen ontmoeten en jezelf ontwikkelen, op het spel staan. Dat is een kwetsbare groep.”

Fantasie en herinneringen

Dat gebrek aan toekomstperspectief maakt mensen passief en gedesoriënteerd, zegt Anja Machielse, hoogleraar humanisme en sociale weerbaarheid aan de Universiteit voor Humanistiek. “Zingeving bestaat voor een groot deel uit een doel hebben, ergens naar streven. Dat moeten we nu verschuiven of bijstellen. We kunnen geen plannen maken. Worden gedwongen bij de dag te leven. Daar worden de meeste mensen niet gelukkig van. We willen toeleven naar een vakantie of theatervoorstelling.”

Verschillende onderzoeken naar voorpret laten zien hoe belangrijk dat uitkijken naar een vakantie is. Het plezier zit hem vaak in leuke restaurants opsporen, boeken lezen over je vakantiebestemming en fantaseren over zonnige dagen op het strand. Het geluksgevoel dat mensen vooraf en na hun vakantie ervaren, is vaak zelfs groter dan tijdens de vakantie. De fantasie en de herinneringen overstijgen het moment in het nu.

Machielse: “Het wrange is dat wanneer al die plannen niet doorgaan, het juist fijn is om je teleurstelling of frustraties te delen met mensen die dicht bij je staan. Dat doe je het liefst in persoonlijke, intieme gesprekken, niet via Zoom.”

Wat kan helpen: de regie proberen terug te pakken. Al is het leven nu eenmaal onvoorspelbaar en oncontroleerbaar, dat legt dit virus nog maar eens bloot, die illusie van controle kan het gevoel van uitzichtloosheid wel terugdringen, zegt Evers. “Mensen die worden gediagnosticeerd met kanker, proberen de ziekte vaak voor zichzelf behapbaar en controleerbaar te maken. Ze focussen zich op het behandeldoel, de volgende stap. Dat werkt hartstikke goed. Je richt je op de dingen waar je wél controle over hebt.”

Dat kun je volgens Evers ook doen als je zaak bijvoorbeeld failliet dreigt te gaan. Maak een plan. Bedenk wat je daarna gaat doen. Of voor studenten: kijk hoe je toch contact met medestudenten kunt krijgen. Doe iets om een beetje controle over je leven terug te pakken. “Wanneer je dat ervaart, kun je als mens best veel aan.”

Hermsen wijst op de term ‘nataliteit’ van filosoof Hannah Arendt, wat zoiets betekent als ‘een nieuw begin’. “Arendt vond dat de mens niet alleen getypeerd wordt door gevoelens van melancholie, maar ook door het feit dat hij in staat is om telkens een nieuw begin te maken. Mensen kunnen besluiten: we gaan het morgen heel ­anders doen. We zijn niet alleen sterfelijke wezens, maar ook geboortelijke, dat wil zeggen: we kunnen een nieuw initiatief ontwikkelen, een nieuwe gedachte ontvouwen, een nieuwe ontmoeting hebben, iets nieuws maken. Telkens kun je ergens, hoe bescheiden ook, opnieuw mee ­beginnen. Daar is onze hoop op gebaseerd.”

Op een ander spoor

Dat is volgens Hermsen een gedachte waaraan we moeten vasthouden in deze tijd. “Het geloof in opnieuw beginnen en dus dat initiatiefrijke, moet worden geprikkeld. Dat kan bij uitstek met kunst en verhalen. Je moet mensen raken, aandacht geven, inspireren, ze hun sores ­laten vergeten, op een ander spoor zetten, van depressieve dwaalgedachten verlossen. We hebben nodig: muziek, theater, poëzie, literatuur, cabaret en verbeelding.”

“Het is daarom niet verstandig dat daarmee tijdens de lockdown zo nonchalant wordt omgegaan, en zoveel theaters, biblio­theken, boekhandels en concertzalen dicht blijven, terwijl ze het juist daar heel goed en veilig kunnen organiseren. We hebben die verhalen nodig om in balans te blijven en onze melancholie van hoop te voorzien.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden