PlusInterview

Directeur: ‘Ik moet heel Artis redden, niet alleen de leeuwen’

Ruim drie jaar heeft directeur Rembrandt Sutorius (39) grootse plannen voor Artis. Corona dwarsboomde alles: de hekken zijn al maanden dicht, de tekorten lopen op. Maar de leeuwen kunnen onverwacht toch blijven. ‘Ik ben een positief mens.’

Artis-directeur Rembrandt Sutorius: ‘Het is dramatisch en pijnlijk als je gewaardeerde en geliefde collega’s moet laten gaan.’ Beeld Daniel Cohen
Artis-directeur Rembrandt Sutorius: ‘Het is dramatisch en pijnlijk als je gewaardeerde en geliefde collega’s moet laten gaan.’Beeld Daniel Cohen

Zou een pinguïn verbaasd kunnen zijn? Zo lijkt het namelijk wel. Daar staat ie dan, plots in een sneeuwlandschap. De spheniscus demersus, de Afrikaanse pinguïn, die eigenlijk helemaal niets met de antarctische omstandigheden van deze Amsterdamse winter heeft. Bij voorkeur verblijft deze pinguïn langs de warme Zuid-Afrikaanse en Namibische kust, op zandgronden en rotsen. Alleen wordt daar hun toekomst bedreigd, door overbevissing en vervuiling.

Veel dieren in Artis schuilen vandaag voor de kou, maar de pinguïns laten zich wel zien bij een wandeling door een bijna verlaten park. Net als een Benettwallaby, die snel wegspringt: hij lijkt een beetje te schrikken van de plotselinge aanwezigheid van mensen. Dan is er nog een vale gier die zijn vleugels spreidt en een sprongetje maakt. Een lepelaar die over het ijs glibbert. Twee goudwanggibbons die elkaar achter het vieze glas – nu er geen bezoekers zijn wordt er bezuinigd op het lappen van de ramen – aan het vlooien zijn. Een paar nieuwsgierige Zuid-Afrikaanse struisvogels melden zich bij het hekwerk, de Californische zeeleeuwen komen ook even boven water om te kijken wat er gebeurt. En de leeuwen…

“Daar kom ik zo op terug,” zegt Rembrandt Sutorius, directeur van Artis, terwijl hij langs de panthera leo op het uit 1927 stammende Kerbertterras loopt. Over de drie dieren, twee leeuwinnen en een mannelijke leeuw was de afgelopen weken veel te doen. Als gevolg van de zorgelijke financiële situatie waarin Artis zich bevindt, zouden ze deze maand naar een park in Frankrijk verhuizen. Tot ze onverwacht niet meer gingen.

Maar eerst is Sutorius nog aan het vertellen over het begin van wat hij ‘de rollercoaster’ noemt. “In maart ging Artis voor het eerst in de geschiedenis dicht. Een unicum. Zelfs in de Tweede Wereldoorlog waren we niet gesloten. In de zomer hoopten we nog dat de Nederlandse toeristen ons zouden weten te vinden. Tot vanuit Amsterdam de signalen kwamen: kom niet naar Amsterdam. Dat was voor ons toch wel dramatisch. Tijdens de eerste sluiting zijn we meteen gaan bezuinigen en zijn bijna alle vernieuwingen en investeringen on hold gezet. En na de zomer zijn we aan de slag gegaan om de organisatie te verkleinen, helaas.”

Toen u drie en een half jaar geleden hier begon, wilde u vooral verbinden en een warm gevoel binnen de organisatie creëren. En dan moet u plots 35 mensen ontslaan.

“Daar heb ik wakker van gelegen. Sommige mensen waren al veertig jaar in dienst. Het is dramatisch en pijnlijk als je gewaardeerde en geliefde collega’s moet laten gaan. Het voelde ook afstandelijk, doordat we geen goed afscheid konden organiseren vanwege de coronomaatregelen.”

U heeft eerder bijna tien jaar bij consultancybureau McKinsey gewerkt. Wat zou u Artis adviseren, als u nog consultant zou zijn?

“Er is natuurlijk geen verschil tussen de persoon toen en nu. Wat we doen is gewoon heel simpel: de kosten zo laag mogelijk houden en proberen zoveel mogelijk inkomsten op allerlei manieren te genereren. Maar zolang je park dicht is, zijn de opties beperkt.”

Er is natuurlijk wel een verschil tussen consultant of directeur zijn. Als consultant ben je minder emotioneel betrokken. Met uw gezin woont u zelfs in het park, in de directeurswoning.

“Ja, mijn baan is geen baan meer, maar echt een leven geworden. Het is moeilijk om echt uit te staan, zeker in een periode van verdriet en emotie rondom zo’n reorganisatie. Als ik thuis ben, kijk ik uit over het park, over mijn werk. Maar het is ook wel fijn dat ik mijn familie erbij kan betrekken. Over de hele situatie rondom de leeuwen kan ik met mijn kinderen praten. Het is allemaal heel concreet voor ze.”

En, wat vinden ze ervan?

“De leeuwen zijn de favoriete dieren van mijn zoon, dus je kan je voorstellen wat hij ervan vindt.”

“Kom je koffiedrinken?” zegt Auke Pot, medewerker van het voedselmagazijn, als hij in zijn karretje langs komt rijden. “Ja, prima,” zeg Sutorius. Even later, bij het gebouw waar de verschillende voedselpakketten voor alle dieren worden samengesteld, komt Pot met bekertjes koffie aanzetten. “Ons werk gaat allemaal gewoon door,” zegt hij. “Maar voor de rest lijkt alles stil te staan. Er gebeurt helemaal niets. En hoelang is dit al niet zo?”

Rembrandt Sutorius: “Je moet alle maatregelen nemen om te zorgen dat Artis overeind blijft.” Beeld Daniel Cohen
Rembrandt Sutorius: “Je moet alle maatregelen nemen om te zorgen dat Artis overeind blijft.”Beeld Daniel Cohen

Na de sluiting van tien weken in het voorjaar moest het park door de coronamaatregelen in november weer twee weken dicht. Even waren ze daarna open, maar sinds half december zijn de hekken aan de Plantage Kerklaan opnieuw gesloten. Per dag kost het bijna 60.000 euro om Artis draaiende te houden. Door het uitblijven van inkomsten, is er de komende vijf jaar meer dan 20 miljoen euro tekort voor noodzakelijk onderhoud, onder andere aan de 26 rijksmonumenten, en de investeringen in de dierenverblijven.

“Het is waardeloos dit, echt waar,” zegt Pot. “We hopen dat het snel weer… maar ja, jij hebt de connecties bij de regering.”

“Ja, precies,” zegt Sutorius. “Ik doe mijn best.”

Was het moeilijker om het persbericht te versturen of aan uw zoon van 5 te vertellen dat de leeuwen weg moesten?

“Nou, dan toch het persbericht versturen. Afscheid nemen van de leeuwen was zo’n moeilijke beslissing. Een beslissing die je eigenlijk niet wilt nemen.”

Waarom was het nodig?

“Je moet alle maatregelen nemen om te zorgen dat Artis overeind blijft. Dus als je overal hebt bezuinigd, gereorganiseerd en nieuwe inkomsten aangeboord, en het nog niet genoeg is, dan ga je ook naar de investeringen kijken. De leeuwen gunnen we al langer een nieuw, groter verblijf en we hadden daar concrete plannen voor.”

Hoelang weet u al dat de leeuwen echt een ander verblijf nodig hebben?

“Ze zitten daar sinds 1927. Toen was het revolutionair: een verblijf zonder tralies, maar met een gracht ertussen. Leeuwen slapen wel tot twintig uur per dag, dus het blijft allemaal een genuanceerde discussie. Je kan niet zeggen dat ze het slecht hebben, maar je gunt ze gewoon meer ruimte. Dat plan ligt er, maar het gaat de komende vijf jaar waarschijnlijk niet lukken. Als dat perspectief verdwijnt, moet je er ook de consequenties aan verbinden.”

Dus vonden jullie een dierentuin in Frankrijk met een ruim verblijf die jullie leeuwen over wilden nemen.

“Ja, en dat vind je ook niet zomaar. We hebben daar lang naartoe gewerkt. Het transport was al gepland, het nieuws bekendgemaakt, en toen kwam daar de plotverandering. Een telefoontje, op woensdagavond: we gaan het toch niet doen.”

Klopt het dat jullie niet wisten dat daar al een andere leeuw was?

“Dat klopt. Ze hebben gezegd: dit verblijf is beschikbaar. We kregen lege foto’s, uitgebreide informatie, maar dit wisten we niet. Maar zelfs als we het hadden geweten, was het geen probleem geweest. Onze Franse collega’s dachten dat ze een zekere plek hadden voor die andere leeuw.”

Hadden jullie niet kunnen omruilen? Die ene leeuwin hier, de andere drie leeuwen daar in het ruimere verblijf?

“We werden overvallen door het nieuws. Ze hebben excuses aangeboden en de optie van een ruil is hierbij helemaal niet ter sprake gekomen. Dat is ook geen duurzame oplossing. We willen in de toekomst helemaal geen leeuwen meer houden op het Kerbertterras, omdat we deze dieren een groter verblijf gunnen.”

Was er ook opluchting? Omdat dit betekent dat er een kans is dat ze in Artis blijven?

“Kijk. De paradox is natuurlijk dat ik het liefste hier een mooi verblijf voor de leeuwen zou willen hebben. Dus toen het nieuws uit Frankrijk kwam, was ik helemaal niet blij. Je werkt er lang naartoe, neemt die emotionele stap om de knoop door te hakken, wetende dat heel Nederland daar ook iets van gaat vinden. En dat het dan op zo’n slordige manier afketst. Dat is absoluut niet wat je wilt. ”

Heeft u ook wakker gelegen van de leeuwen?

“Ja.”

Dat is veel wakker liggen de laatste tijd.

“Ik ben bang van wel.”

Hoe gaat u om met die spanning?

“Ik haal veel energie uit het teamgevoel bij Artis. Het voelt helemaal niet of ik het in mijn eentje doe. De dag dat we hoorden dat de leeuwen niet weggingen, zaten we ’s avonds met zijn allen van: wat nu? Ook de steun vanuit de maatschappij voor Artis geeft veel energie. En af en toe probeer ik toch even het werk los te laten. Kinderen helpen daar goed bij. Als je aan het legoën bent of met ze in de bossen aan het rennen. En sporten helpt. Wielrennen, mountainbiken.”

Jeugdfoto van Rembrandt Sutorius. Beeld
Jeugdfoto van Rembrandt Sutorius.

En speelt u nog cello?

“Nee, nee, nee. Sinds mijn vijftiende niet meer. Hoe weet jij dat?”

Dat heb ik ergens gelezen. Over uw jeugd in Arnhem. Moeder rechter, vader advocaat en twee oudere zussen. Ik stel me een vrij chic gezin voor… kleine Rembrandt met zijn mooie naam achter de cello.

“Nou, ik zou ons niet omschrijven als per se een chic gezin. Eerder als een vrij gezin.”

Op wat voor manier?

“Al van jongs af aan had ik veel autonomie, nam ik mijn eigen beslissingen. Mijn ouders waren veel aan het werk, dus er lag veel verantwoordelijkheid bij ons, als kinderen. Ik had de vrijheid om het zelf een beetje vorm te geven.”

Kon u goed overweg met die vrijheid?

“Dat denk ik wel. Soms ging het goed, soms minder. Zo’n vrije opvoeding maakt je ook proactief en ook mijn middelbareschooltijd was interessant. Ik had de afspraak met school dat ik niet altijd naar de les kwam, maar wel mijn toetsen maakte. Dat was een vrijheid die mij toen natuurlijk erg beviel. Dan kon ik bezig zijn met muziek en andere zaken.”

En dat ging goed, tot het niet meer goed ging en u het Stedelijk Gymnasium verliet.

“Dat had ook met de klassieke talen te maken. Toen ben ik gewisseld van school.”

Was dat ook het moment dat u de klassieke muziek omruilde voor hiphop?

“Dat was niet per se dat moment, maar wel vlak daarna. Maar ik hou van heel veel verschillende soorten muziek. Nu hangt het een beetje van mijn bui af. Als ik aan het werk ben is het eerder klassiek, maar als ik in de auto zit is het eerder hiphop.”

Als student internationale economie en bedrijfskunde in Groningen was u juist serieus.

“Ja, dat was denk ik een reactie op mijn middelbareschooltijd. In die vrijheid heb ik het allemaal wel weten te rooien uiteindelijk, maar het was wel met hakken over de sloot. Toen ben ik serieuzer en gemotiveerder geworden. Dus niet alleen een vink­je achter mijn examens zetten, maar er gewoon echt mee aan de slag te gaan.”

Voor Artis heeft u ook ambitieuze plannen gemaakt, met bijvoorbeeld de ambitie om in 2030 volledig fossielvrij te zijn.

“Dat we dat in 2030 gaan halen lijkt me niet reëel meer. Dat schuift allemaal op.”

Hoe is dat, om de lat lager te leggen, voor iemand die juist altijd graag de lat hoger legt?

“We hebben mooie plannen, waar we heel enthousiast van worden, en dat ligt nu stil. Dat is jammer en pijnlijk, maar de problemen en het belang van het overeind houden van Artis is op dit moment gewoon veel groter. Dus daarmee is het ook allemaal relatief. Bovendien ben ik een positief mens en denk ik dat we hier doorheen komen. Dan zijn de plannen onveranderd en kunnen we het alsnog gaan uitvoeren.”

Is er voor de leeuwen nu tijdsdruk, of kunnen ze hier nog een tijdje blijven?

“Er zit echt geen tijdsdruk op. Dit gebeurde nu omdat we dachten dat er de mogelijkheid was om de hele groep naar een ruimer verblijf te sturen. We gaan nu gewoon weer rustig op zoek. Uiteindelijk is de kwaliteit van de plek die we ze kunnen bieden het belangrijkst.”

Is er nog een kans dat ze toch hier blijven?

“Kijk, ik vind dat de leeuwen bij Artis horen. Ze zitten hier al sinds een jaar na de oprichting en zijn een deel van de identiteit. Het is ook een soort die steeds meer afneemt in het wild, dus als we hier een mooi verblijf voor ze kunnen maken, moeten we dat zeker doen.”

De steuncampagne is al redelijk op gang gekomen, toch?

“Dat is echt hartverwarmend. Moet je voorstellen: Sjaak Swart die zich meteen roerde, een icoon van Ajax en van Amsterdam. En echt duizenden anderen. Een 87-jarige basisschooljuf legde 10.000 euro neer. Ik stond in het Oosterpark in de speeltuin en een vriendinnetje van mijn zoon van 5 kwam met 1 euro 20 naar me toelopen. ‘Voor het nieuwe leeuwenverblijf,’ zei ze. Dat is ontroerend en het gaat zo maar door. Hoor ik opeens dat er op de Wibautstraat een restaurant is dat voor elke bestelling de bezorgkosten aan Artis doneert. Een KLM-stewardess die een inzameling doet onder haar collega’s. Dat zijn mensen die het nu ook zwaar hebben. Dan voel ik me heel trots, dat Artis zo massaal gesteund wordt.”

‘Je ziet dat de aankondiging van het vertrek van de leeuwen veel heeft losgemaakt.’ Beeld Daniel Cohen
‘Je ziet dat de aankondiging van het vertrek van de leeuwen veel heeft losgemaakt.’Beeld Daniel Cohen

Hoeveel is er binnengekomen?

“Het zijn echt forse bedragen. Zeven ton staat er nu op de rekening, na twee weken. En er loopt nog van alles, zoals supermarkten die statiegeld voor ons inzamelen.”

Maar met de tekorten die er zijn is een kans op een nieuw verblijf klein?

“Als iemand morgen met 4,5 miljoen euro over de brug komt, specifiek voor een leeuwenverblijf, dan blijven ze. Maar uiteindelijk is mijn belang het redden van Artis als geheel, niet alleen het behouden van de leeuwen. Het gat is zo groot: meer dan 20 miljoen over de komende jaren. Zelf als de gemeente ons echt vol gaat steunen, verwacht ik niet dat we dat gat gaan dichten. Dan kan je nog steeds zo’n investering in een project niet dragen.”

Naast de hartverwarmende reacties grijpen ook de critici van Artis dit moment aan om hun punt te maken.

“Critici?”

‘Artis is ons levende koloniale erfgoed waar velen de ogen nog voor sluiten,’ schreef een raadslid van de Partij voor de Dieren bijvoorbeeld.

“Ja. Ik bedoel: ik hoor dat ook. En het was natuurlijk te verwachten dat die reactie zou komen. Wij proberen Artis op een zo’n goed mogelijke manier te leiden en ook bij ons staat het dierenwelzijn voorop. Onze missie is om onze bezoekers juist te inspireren en te stimuleren om verantwoord met de natuur om te gaan.”

Zijn jullie wel eens in gesprek met ze? Of blijft het dat dierenorganisaties af en toe zeggen ‘je moet geen dieren opsluiten’ en gaat iedereen daarna weer verder?

“Ja, zo gaat het. Ik zou ze graag eens willen uitnodigen, dan doen we met de meeste politieke partijen. We staan open voor dialoog.”

Maar sinds u directeur bent heeft dat gesprek niet plaatsgevonden?

“Nee. Maar ik denk dat dialoog zou helpen. Uiteindelijk hebben we veel gemeen, met het eindplaatje van waar we heen willen met deze wereld.”

U gaat er nog steeds vanuit dat Artis ook over 180 jaar nog bestaat?

“Ik heb daar volledig vertrouwen in.”

Hoe gaat het met de connecties bij de regering?

“De minister is, net als de wethouder, heel betrokken. Je ziet dat de aankondiging van het vertrek van de leeuwen veel heeft losgemaakt, en dat er pas bij zo’n bericht urgentie lijkt te ontstaan. Iedereen zegt dat Artis moet blijven. Dat zegt de minister, dat zegt de wethouder. Maar om het dan echt op te gaan lossen, dat blijkt nog een uitdaging. Wie pakt welk deel op? De wil is er, maar dat proces loopt nog.”

En was al dat werk de afgelopen tijd te combineren, met twee jonge kinderen die ook niet naar school konden?

“Uiteindelijk wel, we zijn er nog. Het was en is een pittige tijd. Ook privé speelde er best veel. Helemaal aan het begin van de crisis moest mijn zoontje van 4 met spoed naar de spoedeisende hulp. Hij is een paar dagen opgenomen geweest met een virusinfectie. Hij is niet getest, dus we weten niet of het corona was. Ook dat relativeert alles. En als het echt zwaar wordt, zet ik voor mezelf een soort stip op de horizon, waar ik me op focus. Vorig jaar zette ik hem op 1 januari 2021, maar daar zijn we ondertussen voorbij.”

En nu?

“Ik zet de stip nu op de lente dit jaar. Het is geen stip van heropening, want daar weten we niets over. Maar elke dag die we op een goede manier doorkomen, brengt ons een stap dichter bij de oplossing waar we naartoe werken. Dat we uit deze pandemie komen, en de steun voor elkaar krijgen.”

Rembrandt Sutorius

Arnhem (1981)

1994-1998 Stedelijk Gymnasium Arnhem (vwo)
1998-2000 Mozaïek College Arnhem
2001-2006 MSc internationale economie en bedrijfskunde, Rijksuniversiteit Groningen
2005-2006 Internationale betrekkingen, Universidad Católica de Córdoba, Argentinië
2006-2008 Directie Toezicht Energie, Nederlandse Mededingingsautoriteit (NMa)
2008-2014 Consultant, McKinsey & Company
2014-2017 General Manager, McKinsey & Company - Energy Insights
2014-2017 Pro-bono advieswerk onder andere voor Artis
2017-heden Artis-directeur

Rembrandt Sutorius woont met zijn vrouw en twee kinderen in Artis.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden