Positioneer je tegen een van de waterbedden en je voelt de muziek.

Plus Achtergrond

Deze installatie laat je anders luisteren. Met je maag bijvoorbeeld

Positioneer je tegen een van de waterbedden en je voelt de muziek. Beeld Jip Broeks

Luisteren met je maag of vingertoppen: een interactieve geluidsinstallatie in Het Glazen Huis laat je muziek op een nieuwe manier beleven.

De uitstraling van Het Glazen Huis in het Amstelpark is ­’s avonds sprookjesachtig en sciencefictionachtig. Dan blinken de lichtjes van de waterbedden in het donker. Sommige van die bedden hebben de vorm van een chaise longue, andere zien eruit als een licht overhellend muurtje of bollend krukje. Ze zijn uitgevoerd in transparant ­plastic, met 180 speakers die via vloeistof vibraties doorgeven aan de persoon die erop gaat liggen. Samen vormen ze The Body Imitates the Landscape, een interactieve geluids­installatie van de Nederlands-Israëlische kunstenaar Adi Hollander.

Horen en luisteren zijn niet hetzelfde, zegt Hollander. Ze haalt de Amerikaanse componist John Cage aan, voor wie het verschil tussen die twee essentieel was. “Muziek luisteren is niet iets ondergaan, iets wat je overkomt, maar een actieve bezigheid, zowel mentaal als lichamelijk. Toch luisteren mensen doorgaans rechtop zittend in een stoel naar een concert; alleen hun hoofd is erbij betrokken. Ik wil het hele lichaam activeren.”

Het principe van dicht op de huid geplaatste, aanrakingsgevoelige luidsprekers is niet nieuw. Subwoofers worden in auto’s onder de bank of in de achterbak geplaatst, zodat je de bas door de zitting heen voelt. En in de game-industrie werken ze al jaren met vibrerende riemen en rugzakjes met speakers. “Maar die apparaten zijn te agressief,” vindt Hollander. “Ze voelen aan alsof iemand op je pols zit te tikken. Demping door water maakt er een aaiend, bijna masserend gevoel van, en de vibratie wordt over een groter oppervlak verspreid.”

De locatie van de speaker op het lichaam is ook nog van invloed op de ervaring. “Lage tonen voel je beter in je onderlijf en hogere in je torso. Zelf ben ik erg gevoelig in mijn handen. Het schijnt dat die gevoeligheid toeneemt naarmate je ouder wordt. Je kunt steeds beter horen met je handen.”

Kattengespin

Hollander begon in 2016 met het ontwikkelen van haar klankmeubels nadat ze een verzoek had gekregen van de Argentijns-Nederlandse componist Claudio Baroni. “Ik heb eerder gewerkt met schrijvers, beeldend kunstenaars en ­experimentele filmmakers,” zegt hij, “en ik wilde weer iets doen in dialoog met iemand uit een andere discipline. ­Ditmaal op basis van een boek dat ik net had gelezen: ­Karada – dat betekent ‘lichaam’ – van de Japanse wijsgeer Michitaro Tada.”

Hollander wees Baroni’s oorspronkelijke idee, om haar een podium te laten maken, meteen af. “Mijn werk gaat ­altijd over interactie. Als je muzikanten op een podium zet, kun je daar alleen maar naar te kijken. Het leek me interessanter om het publiek zelf op het podium te zetten.”

Hollander studeerde destijds aan de prestigieuze Amerikaanse universiteit MIT. “Ik had mijn kat achtergelaten in Amsterdam en voelde me alleen. Dus vroeg ik Claudio of hij het spinnen van mijn kat wilde opnemen. Maar het geluid alleen was niet genoeg, ik wilde het voelen. Dus heb ik een speaker verwerkt in een neksteun zoals die ook in vliegtuigen wordt gebruikt. Dat werkte heel ontspannend. Daarna ben ik gaan experimenteren met ballonnen, matrassen en yogaballen gevuld met water. Materialen en oppervlakten geleiden geluid op verschillende manieren.”

De volgende stap nam de kunstenaar in India, waar ze als artist in residence een school voor doven bezocht. De leerlingen kregen dansles. “Ze keken naar de gebarentaal van de docent en vertaalden die naar beweging. Het ging louter om een oog-hersenconnectie en de leerlingen waren geen moment ontspannen. Dat vond ik zo frustrerend. Ik heb toen een installatie voor ze ontworpen met een versterker en speakers in de vloer. Ze begonnen op hun hurken en eindigden uitzinnig rondspringend. Voor het eerst van hun leven voelden ze muziek.”

Hollander vroeg zich af of het mogelijk zou zijn om je ­vibratie te herinneren. Ze schotelde de kinderen geluiden voor en vroeg ze met kleurpotloden te tekenen wat ze voelden. Daarna zette ze erbij wat het geluid was: een rijdende trein, regen op een metalen dak, een wandeling door droog gras. “Na een tijdje konden ze zich de geluiden herinneren en de volgende keer herkenden ze die. Het hielp ze ook de uitspraak van hun docenten te imiteren.”

Fluisterstemmen

Baroni transformeerde de elf hoofdstukken van Karada, die elk over een lichaamsstreek gaan, in elf delen van een 55 minuten durende compositie. Het Amsterdamse ensem­ble MAZE, gespecialiseerd in experimentele muziek die de traditionele manieren van luisteren bevraagt, voerde het stuk uit. “Het gebruikte instrumentarium ­produceert vooral noten in het lage en midden spectrum,” vertelt de componist. “Een gestreken contrabas produceert heel intense vibraties, maar hoge klanken zijn ­moeilijk te voelen. Het mooiste is om zo’n grondtoon te combineren met een elektrische gitaar, basklarinet of synthesizer. Dat levert lagen van trillingen op.”

In de compositie zijn ook delen van Tada’s tekst ­verwerkt, niet als libretto maar meer als extra klanklaag. “Ik wilde fluisterstemmen gebruiken. Dat maakt het heel intiem. Je moet dicht bij de geluidsbron komen om het te verstaan. Het schuurt ook een beetje, want die privéboodschap wordt wel in een openbare ruimte doorgegeven.”

Een kenmerk van fluisteren is bovendien dat de toon uit de stem verdwijnt: het geluid wordt vlakker en komt ­terecht in een bereik dat bij verminderd hoorvermogen als eerste wegvalt. “Ik ben zelf zeventig procent doof; je moet mij niet op straat stilletjes een geheim proberen te vertellen,” zegt Hollander. “Het wordt uiteindelijk toch schreeuwen. Dan is er nog weinig geheims aan. Maar als ik mijn ­lichaam op een aanrakingsgevoelige luidspreker druk, krijg ik er wel wat van mee.”

Tegen slapeloosheid

Bezoekers die in de weekends de geluidsinstallatie met opnamen van MAZE ervaren, worden aangemoedigd in de expositieruimte rond te lopen en verschillende posities uit te proberen. “Ieder mens is verschillend, ook in de manier van lichamelijk luisteren,” zegt Hollander. “De een is het meest ontvankelijk in zijn maag, de ander op zijn borst. Oksels zijn ook vaak gevoelig. Het is mijn ervaring dat het heel goed werkt als je je hoofd zijdelings legt op een bone conductor, een bepaald type speaker, zodat het ­geluid net achter je oor tegen je schedel trilt. De meest ­geavanceerde koptelefoons werken ook al volgens dat principe. Die bedekken het oor niet meer, maar zitten ­erachter.”

Hollander wil haar installatie doordeweeks inzetten voor experimenten en workshops. Iedereen – jong, oud, doof en horend – is na aanmelding welkom om een heel nieuwe zintuigelijke ervaring van geluid te krijgen. De kunstenaar hoopt dat ‘veel verschillende mensen’ zich aanmelden. “Toen ik mijn neksteun met spingeluiden had gemaakt, heb ik een paar exemplaren in de kantine en de bibliotheek gelegd. De universiteit had te kampen met een hoog suïcidepercentage en die kattengeluiden kunnen ontspannend werken, misschien zelfs depressie tegengaan. Een meisje in Israël dat een trauma had overgehouden aan een auto-ongeluk en aan slapeloosheid leidde, probeerde een van mijn klankbankjes. Ze zei na een sessie dat ze nu eindelijk eens zou kunnen slapen. En een goede vriend heb ik eens zijn metalmuziek laten spelen op de ­installatie. Hij wilde er even alleen mee zijn. Toen hij eruit kwam, was hij extatisch. ‘Zo dicht bij het gevoel van seks ben ik nog nooit met muziek gekomen,’ zei hij.”

The Body Imitates the Landscape, tot en met 1 december in­ Het ­Glazen Huis/Zone2Source, Amstelpark

Kunstenaar Adi Hollander, hier naast componist Claudio Baroni: ‘Mijn werk gaat over interactie.’ Beeld Jip Broeks
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden