PlusReportage

Deze historische winkelpuien zijn in oude glorie hersteld

Het heeft gewerkt: dankzij subsidies zijn historische winkelpuien in oude glorie hersteld. De Jan Evertsenstraat kreeg een verzorgde passage terug, de Plantage Kerklaan heeft weer wat Berlijns blauw. Nog meer gevels ‘verdienen het gered te worden’.

De gerenoveerde gevels op de Jan Evertsenstraat. Beeld Martin Dijkstra
De gerenoveerde gevels op de Jan Evertsenstraat.Beeld Martin Dijkstra

Het was een alleraardigst idee van een trio gemeenteraadsleden: laten we een subsidietje uitloven aan bewoners, huurders of eigenaars van wat antiekere winkelpanden zodat zij hun puien in oude luister kunnen herstellen. Weg lelijke rolluiken en goedkope spaanplaten met daarop ‘avondverkoop & tabak’ of ‘was-o-tomatiek’ gekalkt. Foetsie bruin-witte neonbak met daarop de kreet NOTEN & KAAS (of geel-rood: Chin.-Ind.Rest. De Blauwe Oceaan).

Welkom terug, Amsterdammers, in de wereld van de pilasters, de dorpelstenen, borstweringen, kolommen, luifels, basementen, portieken, lichtbakken, van het rooster- en siersmeedwerk, van de blokken en de drempels, van het lijstwerk en de guttae, van sponningen en ruiten – de wereld van de historische winkelpui. Als het aan de gemeentelijke afdeling Monumenten en Archeologie ligt, bezigen we bovenstaande begrippen aanstonds weer alledag. Want een mooiere winkelpui zorgt voor een mooiere stad.

In de tweede helft van de 19de eeuw ontstond het moderne winkelbedrijf en daarmee meteen ook het zogeheten funshoppen – al heette dat toen nog niet zo. Neringdoenden als juweliers, antiquairs en chiquekledingmagazijnen vestigden zich aan doorgaande routes naar de nieuwe wijken. Om klandizie te trekken lieten ze fraaie puien maken. In de Utrechtsestraat, Leidsestraat, aan de Rozengracht en in de Haarlemmerstraat, maar ook in de meer perifere Van Wou­straat, P.C. Hooftstraat en Kinkerstraat werden gevels omgebouwd tot blikvangers in almaar hippere architectuurstijlen. Neoclassicisme en neorenaissance werden na 1900 gevolgd door jugendstil, Amsterdamse School, art deco en functionalisme.

‘Op die manier ontstond een ware schat aan winkelpuien die het winkelen in Amsterdam ook nu nog tot een bijzondere belevenis maakt,’ zo schrijft de afdeling Monumenten en Archeologie, verantwoordelijk voor de winkelpuiensubsidie die in 2019 werd verstrekt, op opvallend wervende wijze. De effecten van de overheidsbijdrage worden her en der in de stad zoetjesaan zichtbaar.

In 2016 dienden drie VVD-gemeenteraadsleden een initiatief in om een subsidie uit te loven voor eigenaars, gebruikers of huurders van (voormalige) winkelpanden die zuchtten onder niet al te fraai gemoderniseerde gevels en puien. Daar werd enthousiast op gereageerd. Binnen een mum van tijd lagen er tientallen aanvragen, al kwamen er, op basis van een beperkte inventarisatie van de gemeente in de Van Woustraat en de Kinkerstraat, stadsbreed misschien wel honderden puien en panden in aanmerking.

De Pizzabakkers

Jan van Dalfsen (61) was als ontwerper en bouwkundige betrokken bij de verbouwing van Plantage Kerklaan 12 en 14, al snel bekend als een nieuwe vestiging van De Pizzabakkers (voor al uw pizza en prosecco). Voorheen herkenden buurtbewoners achter de rode pui de bakkerij van Ed Rooth, maar die is na een halve eeuw, in de herfst van 2017, op zijn 80ste, gestopt met het bakken van brood. De pui is een bijzondere kleur blauw. Van Dalfsen: “Het heet Berlijns blauw, maar we hebben het iets lichter en grijzer gemaakt.”

Plantage Kerklaan 12-14 vóór de renovatie. Beeld Privé-archief
Plantage Kerklaan 12-14 vóór de renovatie.Beeld Privé-archief

De specialisten van Monumenten en Archeologie stelden wel voorwaarden aan de subsidie, zoals een verplicht kleur­onderzoek van de gevel. “Onder het rood kwam bruin tevoorschijn, daaronder okergeel, en origineel was de pui in houtimitatie gelakt,” zegt Van Dalfsen. Dat laatste werd de VvE wat te dol, qua kosten, en zo werd overeenstemming bereikt over de art-nouveauachtige kleurstelling die het pand nu kenmerkt: “De buurt moest er even aan wennen.”

Dat beaamt Henk van der Berg (63), eigenaar van een gedeelte van het dubbele pand aan de Plantage Kerklaan, waaronder het winkeldeel. Uiteindelijk is hij ‘heel blij’ met het resultaat. “De gemeente stelt voorwaarden aan het verstrekken van een ­subsidie, dat is ook logisch. Zo mag een pui niet alleen van hout zijn, er moet een stalen constructie achter zitten. Die komt dan voor je eigen rekening. De nieuwe pui heeft onze VvE zo’n 60.000 euro gekost, de bijdrage van de gemeente komt op 12.000 euro.”

Plantage Kerklaan 12-14 na de renovatie. Beeld Martin Dijkstra
Plantage Kerklaan 12-14 na de renovatie.Beeld Martin Dijkstra

Het aanvragen van de subsidie alsook de termijn van uitkeren was ‘goed te doen’, in vergelijking met andere subsidies. Van der Berg ziet de subsidie meer als een impuls dan als een substantiële bijdrage, maar dan wel een impuls die de stad terdege kan gebruiken. “Er is een groot aantal puien in Amsterdam dat het verdient om gered te worden,” zegt hij, “want die puien van staal en plastic in mooie, doorgaande straten, dat is toch jammer.”

Kwaliteitsimpuls

In de Jan Evertsenstraat praat Marc Buik (41) met zijn uitvoerders: de mannen van Evers Partners (‘Raadgevend ingenieursbureau’). Buik is beheerder van de portefeuille van Elandsgracht Vastgoed, een investering van aardappel- en supermarktfamilie Lindeman. In die hoedanigheid is hij sinds een jaar of vijf verantwoordelijk voor zestien winkelpandenpuien tegenover de forse Albert Heijn van Lindeman, op de hoek met de Krommertstraat. Zowel de gemeente als Buik zag wel wat in een zogeheten kwaliteitsimpuls aldaar.

Passage op de Jan Evertsenstraat vóór de renovatie. Beeld Privé-archief
Passage op de Jan Evertsenstraat vóór de renovatie.Beeld Privé-archief

Verzorgde passages aan weerszijden van de straat, zo was het idee, zouden de buurt én de klandizie ten goede komen. Zodoende overweegt Buik momenteel zorgvuldig welke huurders hij in de winkelpanden aan de oostkant van de straat wil huisvesten. “Het moet wat toevoegen. We wilden wel grip hebben op de verhuur.”

Eerst wilde Buik echter de eenheid in de gevels, de lichtbakken en de puien terugbrengen – eenheid zoals die door Amsterdamse-Schoolarchitect Jo van der Mey (1878-1949) medio jaren twintig ter plekke was voorzien. Buik meent te weten dat dit stuk Jan Evertsenstraat ‘de eerste overdekte winkelstraat van Nederland’ is geweest. Voor de Albert Heijnwinkel ging hij tien jaar geleden al in zee met de experts, ontwerpers en bouwers van Evers Partners, zo ook nu. Destijds maakte het familiebedrijf gebruik van een kansen­zonesubsidie van de gemeente, nu is het dus de historischewinkelpuiensubsidie. “We hebben voor de zestien units bijna anderhalve ton toegezegd gekregen,” ­vertelt Buik.

Om dat bedrag daadwerkelijk op de bankrekening te krijgen, moeten wel alle facturen worden ingediend, en dient ‘alles precies volgens de aanwijzingen van de gemeentelijke monumentendienst te ­verlopen’. Daar heeft Buik begrip voor, het is gemeenschapsgeld, immers.

Passage op de Jan Evertsenstraat na de renovatie. Beeld Martin Dijkstra
Passage op de Jan Evertsenstraat na de renovatie.Beeld Martin Dijkstra

Van restaurant Sweet Jane op nummer 11, via Grape District en Happy Phones tot Café Radijs op nummer 41 (eind vorig jaar overgenomen door horecagroep De Drie Wijzen uit Oost): in en rond bijna alle zestien puien is de gewenste en historische eenheid gebracht, zijn originele details teruggebracht en werden de lichtbakken in oude glorie hersteld. Alleen juwelier Jan Eef weigerde mee te doen – lang verhaal, dat mede te maken heeft met een kraakvrije gevel. Jammer is het wel: een ontbrekende kies in een verder smetteloos gerenoveerd gebit.

Route

Op tal van plaatsen in de stad wordt momenteel nog aan puien gepast, getimmerd, gefreesd en gelakt. De uitgeloofde subsidies hadden vorig jaar al besteed moeten zijn – maar ja: corona. De gemeente toonde zich inschikkelijk. Het zal nog wat tijd vergen voordat de Amsterdammer een uitgebreide historische-­puienroute kan plannen, zeg van art-­decoschoenenwinkel tot nieuwe-­bouwengroenteboer. Maar als de Jan Evertsenstraat en de Plantage Kerklaan voorbodes zijn van wat komen gaat, zijn winkeletalages straks tenminste nog een esthetische vreugd.

Uitgelezen kans

Vriend en vijand zijn het erover eens: in Amsterdam ben je als monument goed af in handen van de VVD. Ook in het geval van de winkelpuien was het een smaldeel van de VVD-­gemeenteraadsfractie dat op 20 juni 2016 het initiatief nam om de historische puien meer aandacht te geven. De subsidieregeling die werd geboren liep tot en met 2019, maar mede door de coronavertragingen worden her en der in de stad nog steeds puien hersteld en verfraaid. Het is overigens geen bomvolle pot met goud die zich in de kluizen van de Stopera ­bevindt: er was per pui maximaal 15.000 euro ­beschikbaar. Dat is leuk, zo zegt een aantal aan­vragers, maar niet kostendekkend (dat was ook niet de bedoeling, de gemeente draagt niet meer dan 50 procent bij).

VVD-gemeenteraadslid Dorienke de Grave (63): “We willen deze subsidieregeling opnieuw vullen. Het is zaak er snel werk van te maken, want door corona zullen de komende periode veel winkelpanden van onderneming veranderen, dat is meestal de uitgelezen kans voor renovatie.”

Dan moet er wel geld voor worden gevonden – en het zijn krappe tijden. Monumentenwethouder Touria Meliani biedt enige hoop: “Historische winkelpuien geven de straat een gezicht en zorgen voor eigenheid van een buurt. Gelukkig zien veel ondernemers, ­eigenaren en bewoners het belang om dit te behouden en voor iedereen zichtbaar te maken. Ik ben er trots op dat we samen met hen de stad nog mooier kunnen maken.”

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden