Plus Reportage

De tuin winterklaar maken? Kort en kaal is niet meer van deze tijd

Het is weer zo ver: de tuin en het balkon moeten winterklaar worden gemaakt. Of hoeft dat met de klimaat­verandering niet meer?

Beeld B. D. Graft

Dode bladeren verwijderen, struiken snoeien, planten verplaatsen, stengels afknippen of nieuwe planten in de grond zetten: het is nu de tijd om de tuin winterklaar te maken. Ondanks de milde winters door de klimaatverandering blijft dat volgens Diana Jurgens (57) van De Tuinvrouwen wel degelijk nodig.

Met een bakfiets gaat ze langs haar klanten om tuinen in gereedheid te brengen. Ze snoeit struiken zoals de liguster, de olijfwilg, de roos of de Toscaanse jasmijn. “Snoeien lijkt misschien wat overdreven, maar ‘snoeien doet groeien’, wordt wel gezegd. Het geeft kracht in de scheuten. Ook is het soms nodig om begroeiing ­terug te dringen; anders kun je op een gegeven moment niet meer door de tuin lopen.”

Het najaar is ook de tijd om planten te verplaatsen als ze het op een bepaalde plek niet goed doen. Jurgens neemt vaak een kistje groen mee om de gaten die in de border vallen op te vullen.

Steeds meer mensen kiezen voor mediterrane planten in hun stadstuin, merkt Jurgens. “Denk aan rozemarijn, ­lavendel, een palm of een olijfboom, die doen het heel goed hier. Eucalyptus doet het fantastisch. Bananenplanten stonden vroeger alleen in huiskamers, nu kom ik ze ook in tuinen tegen.” Door de dichte bebouwing is het in de stad zelfs nog een paar graden warmer dan in het buitengebied.

Arnold van Vliet, die bij Wageningen University onderzoek doet naar het effect van klimaatverandering op planten en dieren, merkt ook dat mensen steeds vaker (sub)tropische gewassen in hun tuin zetten. “Maar 20 graden vorst kan ook nog steeds voorkomen. Daar moeten mensen bedacht op zijn, want dat kan vorstschade opleveren.”

Doorgroeien

Tussen 1950 en 1970 was de gemiddelde temperatuur in december en januari 2,0 graden Celsius, de laatste dertig jaar ligt dat gemiddelde op 3,9 graden. Een gevolg hiervan is dat planten langer doorgroeien in het najaar. “Dat zullen mensen merken aan hun gazon,” zegt Van Vliet. “Ook ­gebeurt het dat tuinplanten opeens weer in bloei komen.” Tijdens warme winters bloeit meer dan de helft van alle wilde flora, blijkt uit onderzoek.

Niet alleen planten komen midden in de winter in bloei, ook vlinders zoals dagpauwoog en citroenvlinder ontwaken spontaan bij een ‘winterse’ temperatuur van 15 graden met zon. Daarom is het volgens Van Vliet niet verstandig om bij het winterklaar maken ‘alles kort en kaal te maken’.

“Dat is niet meer van deze tijd. Om ruimte te scheppen voor insecten en vogels moet je beschutting bieden en jaarrond nectar, door bijvoorbeeld klimop, phlox en ijzerhard neer te zetten. Het probleem is de kans op vorst tot maart, april. De ontwaakte insecten overleven dat niet ­altijd.” Behalve milde winters zijn gevolgen van de klimaatverandering extreme droogte, waardoor planten verdorren en extreme neerslag met wateroverlast tot gevolg.

In de Slatuinen in De Baarsjes, een grote natuurtuin in een binnenblok, doen de vrijwilligers weinig aan winterklaar maken. “Wij zijn anders dan de meeste tuinen in ­Amsterdam,” verklaart Marijke Kooijman (61). “Winterklaar maken is meer iets voor mensen met een heel nette tuin. Dode planten afsnoeien doen wij niet. Sommige ­bezoekers zijn gechoqueerd dat wij alle dode stengels ­laten staan. Een doorsnee hovenier zou ze weghalen ­omdat ze niet mooi worden gevonden, maar in de gaatjes kruipen insecten om te overwinteren en die insecten worden weer gegeten door vogels. Het enige wat wij doen, is de paden vrijmaken van blad; anders zien bezoekers niet waar ze moeten lopen.”

Tegen een zacht prijsje

De vrijwilligers verwijderen de bladeren niet uit de tuin. “Ze zijn goed voor de bodem,” zegt Kooijman. “Onder zo’n bladerdek blijven kiemplantjes warm en bodemdieren schuilen er, zoals regenwormen, pissebedden, duizendpoten en miljoenpoten. Die organismen zijn enorm ­belangrijk, omdat ze bladeren afbreken en zo de bodem verrijken. Regenwormen trekken de blaadjes letterlijk de grond in, ze eten ze op en poepen ze uit, wat vervolgens weer door nog kleinere beestjes wordt gegeten. Wie bladeren weghaalt, haalt letterlijk voedsel voor diertjes weg. Zo honger je je tuin uit.”

Van de effecten van klimaatverandering hebben de vrijwilligers in de Slatuinen weinig last. “Toen het afgelopen zomer zo heet was, was onze tuin opmerkelijk koel. Het scheelde, denk ik, wel acht graden met de rest van de stad.”

Ook de vrijwilligers van het Groen Gemaal, een groen knooppunt in het Sarphatipark dat begon als plantenruilcentrum, doen niet aan winterklaar maken. “Dat houdt meestal in dat je alles weghaalt wat dood is,” zegt Stefan Lemmers (60). “Ik heb familie in Lunteren, en zij willen het hele jaar door zwarte aarde tussen de planten zien.”

Nog zoiets: de hele tuin betegelen. Marieke van Gessel (50), beheerder van het Groen Gemaal: “Dat is het stomste wat je kunt doen. Het regenwater spoelt daardoor weg, met wateroverlast tot gevolg. Niet alleen dieren hebben niks aan zo’n tuin, ook voor mensen is het saai.”

Het najaar is de tijd dat de vrijwilligers van het Groen ­Gemaal kijken welke planten gaan woekeren. Die halen ze gedeeltelijk uit de grond om ze in potjes aan buurtbewoners aan te bieden, om te ruilen of tegen een zacht prijsje te verkopen. Lievevrouwebedstro en lelietjes-van-dalen zijn bijvoorbeeld net opgespit.

Vorstgevoelige planten worden in een kweekkas gezet, zoals potgeranium, agave, oleander en Abutilon. Want ­ondanks de klimaatopwarming, zal het bijna zeker af en toe blijven vriezen.

Balkonseizoen blijft

En hoe zit dat met het balkon? Volgens Friederike Joppen (43) van de winkel De Balkonie is het ondanks de stijgende temperaturen nog wel nodig de planten op het balkon te beschermen. Ze raadt aan potten in groepjes tegen de muur van het huis te zetten. “Mensen denken dat het balkonseizoen voorbij is, maar je kijkt er nog wel de ­hele winter op uit.”

Joppen adviseert voor op het balkon winterbloeiers, ­zoals erica (“Felroze winterheide die bloeit tot en met mei”), viburnum (“Met kleine witte bloemetjes”), skimmia (“Rode besjes in het najaar, bloemetjes in het voorjaar”) of de helleborus (ook wel kerstroos, die vanaf december ­begint te bloeien). Volgens haar is het verstandig de balkonsetjes naar binnen te halen – zo houd je ze langer mooi.

Nog een tip: poot nú bloembollen. “Ook op een balkon is dat goed mogelijk, in een pot. Over bollen moet de vrieskou heen.”

Neem dan wel de biologische: “Dat is beter voor de bijtjes in het voorjaar.” 

Insecten in de wintertuin

Nicky Castricum (32) van Mot in Mokum (een tuin in Noord waar ze laten zien wat je voor vlinders kunt doen): “Veel rupsen en vlinders zoeken nu een plaats om te overwinteren, zoals in een houtstapel of een haag. Ze gaan tussen uitgebloeide vegetatie zoals lang gras en in oude bloemknoppen zitten; ze houden niet van kale grond. Laat daarom bladeren en takjes aan de voet van planten liggen. Ik haal zelf pas in het voorjaar de uitgebloeide bloemen weg. Klimop staat nu in bloei, dat is een fantastische plant voor insecten omdat hij veel nectar geeft. Rupsen eten ervan en overwinteren erin. Het is dus een soort levend insectenhotel. Schoffel liever niet: nachtvlinders overwinteren als pop in de grond, die overleven dat niet.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden