PlusStadsgezicht

‘De Sloterplas wordt een beetje onderschat’

De boorden van de plas worden druk gebruikt door sportievelingen. Beeld Ko Hage
De boorden van de plas worden druk gebruikt door sportievelingen.Beeld Ko Hage

Voor de omwonenden is het zo logisch als wat: de Sloterplas hoort beschermd stadsgezicht te zijn. Het gebied is een magneet voor joggers, picknickers, duikers en vissers. Maar waar zijn de toiletten?

Het ‘groene hart van de Westelijke Tuinsteden’, dat moest het Sloterpark minimaal worden. De Sloterplas zou zelfs moeten gaan fungeren als het nieuwe centrum van Amsterdam – vanuit de hele stad zouden mensen maar wat graag de tocht richting Slotermeer ondernemen om ter plekke te genieten van frisse lucht en verre einders, en bovendien te kunnen watersporten en te flaneren. Dat was nog eens wat anders dan die donkere Dam en bouwvallige Nieuwmarkt.

De geboorte van de Sloterplas, ooit een moerasgebied, was onderdeel van het ambitieuze Algemeen Uitbreidingsplan (AUP) uit 1935, goeddeels vormgegeven door stedenbouwkundige Cornelis van Eesteren. Pas na de oorlog werd er werk gemaakt van het plan. Het nieuwbouwgebied moest worden opgehoogd, en het zand dat daarvoor nodig was werd afgegraven op de plek die nu Sloterplas heet.

Het Sloterplas Strand aan de noordwestkant. Beeld Ko Hage
Het Sloterplas Strand aan de noordwestkant.Beeld Ko Hage

Osdorp, Slotervaart, Geuzenveld en Slotermeer verrezen inderdaad, zij het twee meter lager dan gepland, want de hoeveelheid zand bleek niet toereikend. De wijken op polderhoogte (2,10 meter onder NAP) zouden worden bevolkt door inwoners van arme, vervallen arbeidersbuurten als de Jordaan en De Pijp. “Voor die mensen was het een cultuurshock,” zegt Norman Vervat (36) van Bond Heemschut, de erfgoedvereniging die vorige maand een aanvraag heeft ingediend om de Sloterplas te bestempelen toto beschermd stadsgezicht. “Zo ruim en rustig, zo fris en groen. En je had ineens een huis dat niet op instorten stond.”

Hoogbouw

Heemschut heeft de beschermde status niet alleen aangevraagd omdat ‘de Sloterplas een ongekend open, grote waterpartij midden in de stad is,’ zoals Vervat het verwoordt, ook en vooral omdat ‘het gebied cultuurhistorische waarde heeft’. Hij wijst naar de hoge flats aan de noordkant van de plas: “De hoogbouw was voor die tijd bijzonder hoog – de Bijlmer bestond nog niet, hè. Die flats staan heel mooi haaks op de plas. Aan de overkant zie je Torenwijck, destijds ook heel modern, en verderop staan flats in een rij. Het gaat om het samenspel van blauw, groen en bebouwing.”

De grootsheid van het Sloterplasplan werd door bouwmeester Van Eesteren afgekeken in Hannover, de stad met de Maschsee. De 73-jarige Tineke Stricker van de Vereniging Vrienden van de Sloterplas (VVS), die als kind al in de Sloterplas zwom: “Door de licht gebogen vorm van de plas is er nergens een plek waar je het geheel kunt overzien.” Inderdaad, zo bezien lijkt de plas op een meanderende rivier.

Hoogbouw aan de Noordzijde. Beeld Ko Hage
Hoogbouw aan de Noordzijde.Beeld Ko Hage

Nadat actieve bewonersgroepen het Rondje Sloterplas van de grond wisten te krijgen (een 5800 meter lang wandel- en fietstraject langs de boorden van de plas), werd de VVS opgericht in 2003. Die ging zowel de belangen van de buurt behartigen als plas en park meer bekendheid geven. De VVS heeft de aanvraag tot beschermd stadsgezicht niet gedaan, maar staat er wel achter. Stricker: “Vaak wordt dit gebied niet als geheel beschouwd en wordt de context vergeten.”

Meervaart

Hoewel de kans op toekenning van de bescherming redelijk groot lijkt, rekent Norman Vervat van erfgoedvereniging Heemschut zich niet rijk. “Er kunnen altijd redenen komen om de status alsnog terzijde te schuiven, maar dan staat het ons vrij om juridische procedures te beginnen. De gemeente neemt erfgoed over het algemeen serieus, in de vorige coalitie bleken VVD en D66 zelfs zeer erfgoedminded en maakten ze er heel veel geld voor vrij. Die houding is nu helaas ver te zoeken.”

De timing van de aanvraag is politiek beladen. Er is immers ook een plan voor de Meervaart. Het theater krijgt een nieuw gebouw à 100 miljoen euro – de vraag is of dat pal in het water moet komen te staan. Momenteel lijkt het die kant op te gaan. Vervat zegt dat het niet per se de bedoeling van erfgoedvereniging Heemschut is dat plan te ‘frustreren’. Maar: “Het is wel de katalysator geweest om de aanvraag nu te doen. Anders hadden we die later gedaan.”

Sloterplasvr­­iend Tineke Stricker: “De plas is niet bedoeld om in te bouwen. We vinden het best dat de Meervaart een nieuw gebouw wil, maar graag niet 25 meter hoog en 88 meter diep de Sloterplas in.” Vervat: “Eerst moest er een hoog hotel komen op de noordoever, toen in het zuiden een iconisch stadsdeelkantoor, nu weer een modern, iconisch cultuurpaleis. Tja, elke tijd kent een eigen mode. Wij zeggen: let op, de Sloterplas zelf is ook een icoon.”

Optimisme

Ambitie is de Sloterplas overigens nooit vreemd geweest. De nieuwe tuindorpen en uitbreidingsgebieden waren samen even groot als de rest van Amsterdam toentertijd, zo valt te zien op een plattegrondje in het Van Eesterenmuseum, aan de noordrand van de plas. Een deel van Slotermeer is beschermd stadsgezicht sinds 2007, en de noordoever van de Sloterplas weet sinds 2017 hoe het voelt om beschermd stadsgezicht te zijn. Vervat: “Die lichte kleuren van de Westelijke Tuinsteden, de openheid, al dat glas in de architectuur, het straalt vrolijkheid uit, optimisme. De jaren vijftig en zestig hadden een open blik naar de toekomst. Om nou te zeggen: deze plas straalt optimisme uit, dat gaat wat ver, maar grote ambitie was er wel.”

Scouting Sarto. Beeld Ko Hage
Scouting Sarto.Beeld Ko Hage

Van Eesteren had recreatie voorzien aan de noordelijke oever van de Sloterplas, die een monumentaal aanzicht kreeg door hoge, stenen oeverwanden. Muziektenten, kiosken en een café-restaurant op een bastion zouden Amsterdammers verheffen en aangenaam laten verpozen. Die zaken kwamen er niet, al verrees er een kioskje – later een café – op het bastion aan de noordwestkant van de plas.

Paviljoen

Het Sloterpark, 91 hectaren groot, doet wellicht zo pastoraal aan door het goeddeels ontbreken van horeca. Enerzijds een zegen, anderzijds zegt Tineke Stricker opgewekt: “We hebben straks vier restaurants, want het paviljoen Oostoever gaat na zes jaar leegstand weer open.” Ook moet er een restaurant verrijzen op het zogenaamde watersporteiland. Aan de Osdorpse kant is er al een Thai, en aan de noordwestkant zit het door de buurt bijeen gecrowdfunde café-restaurant Hotel Buiten.

Restaurant Oeverzicht, gevestigd in het paviljoen Oostoever. Beeld Ko Hage
Restaurant Oeverzicht, gevestigd in het paviljoen Oostoever.Beeld Ko Hage

Dan nog een klachtje, zegt Stricker: “Toiletten. Het hele rondje Sloterplas heeft nul toiletten, maar een mens moet toch een keer. Wat dacht u van die vissers, die hier soms 24 of 48 uur zitten, waar dacht u dat die gaan?”

Volgens het informatiebord bij het pand Oostoever zou de plas ‘40 meter diep’ zijn, maar daaraan twijfelt Dennis Hermens (43) van Duikclub Manta, die in de plas actief is. “Dertig, maximaal 32 meter,” zegt hij. Namens de Onderwater Jagers Club beheert Manta de Cockel Bockel in de plas. Dat is ’s lands oudste onderwaterhuis uit 1966, waarvan de ingang op 14 meter diepte ligt en de bovenkant op 8 meter – bij gunstig licht net te zien vanaf de oever. Wat is de functie van de Cockel Bockel? “We verversen eens per jaar de lucht en drinken met nieuwjaar een flesje bubbels in het huis. Verder niks, gewoon leuk om naartoe te duiken.”

Kliko’s

De gemeente beweert op het informatiebord dat er in de diepe wateren ‘snoeken van bijna anderhalve meter lang, meervallen van ruim een meter en karpers van tientallen ponden zwaar’ zwemmen. Duiker Hermens nam fikse snoeken en snoekbaarzen waar, ooit een karpertje, maar nimmer een meerval. Hij trof andere zaken aan: “Prullenbakken, fietsen, winkelkarretjes, bouwhekken, ski’s, roeibootjes, een kajuitboot zo groot dat we erdoorheen kunnen zwemmen, kliko’s, motoren en minstens vijf auto’s, waaronder twee Fords en een Mini. Vroeger reden mensen auto’s waar ze geen behoefte meer aan hadden als het begon te dooien het ijs op, sprongen eruit, en de volgende ochtend was de auto verdwenen.”

De westkant van het Sloterpark is in de Engelse Landschapsstijl aangelegd, de oostkant in de stijl van de Nieuwe Zakelijkheid. De oevers aan de Sloterparkkant van de plas zouden later, in de jaren zeventig worden ‘ingericht’. Een bewonersinitiatief voorkwam dat: ter plekke was inmiddels een natuurgebiedje ontstaan met heuveltjes, struiken, bomen en riet. Dat landschap, Het Ruige Riet, heeft inmiddels de hoogste ecologische waarde van Amsterdam-West.

Wilde natuur aan de zuidoostkant van de plas. Beeld Ko Hage
Wilde natuur aan de zuidoostkant van de plas.Beeld Ko Hage

Wie er voor het eerst komt, staat paf. Norman Vervat: “Op veel plekken, en heel vaak, is de plas heel mooi verstild.” Tineke Stricker: “De Sloterplas wordt een beetje onderschat. Op zomeravonden verdwijnt de stad hier, dan krijg je echt het idee dat je in de natuur bent.”

Licht, lucht en ruimte

Als het oud-Amsterdamse adagium ‘je moet het weten om het te zien’ ergens opgaat, is het wel aan, op en in de Sloterplas. Van een afstand zie je louter ‘licht, lucht en ruimte’ (en water) zoals ontwerper Cornelis van Eesteren dat voor ogen had, van dichtbij zijn er legio recreatiemogelijkheden.

De boorden van de plas worden druk gebruikt door wandelaars, joggers, vissers, zwemmers, duikers, surfers, zeilers, kanoërs en andere sportievelingen – her en der langs de plas staan fitnesstoestellen. Zomers weer trekt zonaanbidders naar het Sloterstrand, picknickers naar de grasvelden. Barbecuërs zijn overal.

Er zijn meer activiteiten: New Metropolis (een dependance van Pakhuis de Zwijger), scouting Sarto en scouting Phoenix, Heemtuin Sloterpark en het Ruige Riet, het Van Eesterenmuseum in het Van Eesteren Paviljoen, kinderboerderij Het Sloterpark, natuurspeeltuin De Natureluur, Tennispark Sloterplas, kung-fuschool Golden Dragon en een heuse frisbeegolfbaan. De Meer van Genève-achtige Prinses Alexiafontein spuit in de zuidwesthoek van de plas.

Rondom de plas valt de Nieuwe Bouwen-stijl te bewonderen, er zijn ook twee monumentale bruggen van Dirk Slebos. Aan de noordoostkant bevindt zich een van ’s lands eerste rotondes. Er is ook kunst: zo staan er aan de noordoever een speel- en klimtoestel van architect Aldo van Eijck en een reuzen-Tomado-afwasrek (Played rack) van kunstenaar Maze de Boer.

null Beeld Jamie Groenestein
Beeld Jamie Groenestein

Cornelis van Eesteren

Cornelis van Eesteren (1897-1988), als aannemerszoon geboren in Kinderdijk, wordt door zijn vader gestimuleerd naar de Rotterdamse kunstacademie te gaan. Hij is er klasgenoot van onder anderen meubelmaker Willem Gispen en architect Leendert van der Vlugt. Daarna bezoekt hij de voorloper van de Academie van Bouwkunst in Amsterdam.

In 1921 wint Van Eesteren de Prix de Rome en de daarbij behorende Europese reis. In Berlijn en Weimar maakt hij kennis met grootheden als Walter Gropius, El Lissitzky en Theo van Doesburg; in Frankfurt met het fenomeen tuinstad.

Van Eesteren is van 1928 tot in de jaren zestig hoofd Stadsontwikkeling, een Amsterdamse gemeentedienst die valt onder Publieke Werken. In 1934 presenteert hij het Algemeen Uitbreidingsplan (AUP), dat pas na de Tweede Wereldoorlog zou worden uitgevoerd. Slotermeer (1951) is als eerste aan de beurt. Daarna volgen Buitenveldert, delen van Noord en de Watergraafsmeer, en de rest van de immense Westelijke Tuinsteden.

Van Eesterens ontwerpen voorzien in een ‘functionele stad,’ waarin wonen, recreatie, verkeer en werk hand in hand gaan. Kernbegrippen zijn licht, lucht en ruimte. Die zijn ook terug te vinden in uitbreidingsplannen voor Alblasserdam, Alphen aan den Rijn en het Haagse Bezuidenhout.

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden