PlusInterview

De schatten van de Krim volgt het gekrakeel tussen Rusland en Oekraïne: ‘Alles is propaganda’

Oeke Hoogendijk: ‘Over de rug van de kunst wordt een geopolitiek conflict uitgevochten.’ Beeld Annaleen Louwes
Oeke Hoogendijk: ‘Over de rug van de kunst wordt een geopolitiek conflict uitgevochten.’Beeld Annaleen Louwes

Oeke Hoogendijk voltooide onlangs drie films, waarvan er twee in première gaan op het Idfa. In De schatten van de Krim volgt ze het gekrakeel tussen Rusland en Oekraïne rond de aan het Allard Pierson Museum uitgeleende kunstschatten van de Krim. ‘Alles is propaganda.’

Jan Pieter Ekker

“Als ik had geweten dat we geen feestje mogen vieren na de première, had ik ook voor Idfa gekozen. Het is zo’n belangrijk podium,” zegt regisseur Oeke Hoogendijk (60), terwijl ze in haar Amsterdamse bovenwoning een kopje thee inschenkt. “Maar ik ervaar het wel als een gemis. Ik hoef echt niet te horen dat iedereen mijn film goed vindt. Ik wil horen en zien hoe mensen ’m ervaren. Wat ze ontroert of irriteert. Als je na een film met z’n allen iets gaat drinken, krijg je wel een bepaald gevoel.”

Hoogendijk, regisseur van veelgeroemde documentaires als The Holocaust Experience (2002), Het nieuwe Rijksmuseum (2014) en Mijn Rembrandt (2019), rondde de afgelopen maanden drie films af: De schatten van de Krim, Housewitz – een zeer persoonlijk portret van haar Joodse moeder, die zich dertig jaar had opgesloten in haar huis in Amstelveen (zie kader) – en Licht, over de opvoering van Karlheinz Stockhausens megalomane operacyclus Licht op het Holland Festival 2019). Housewitz is opgenomen in de vijftien titels tellende Envision Competition, De schatten van de Krim is opgenomen in de sectie Frontlight. Wat er met Licht gaat gebeuren weet Hoogendijks nog niet. “Het is al vrij uitzonderlijk dat Idfa twee films van een maker neemt, dus je hoort mij niet klagen.”

Geopolitiek conflict

In De schatten van de Krim volgt Hoogendijk het juridische getouwtrek om de aan het Allard Pierson Museum uitgeleende kunstschatten uit de Krim, die door zowel Rusland als Oekraïne worden opgeëist. “Ik was niet heel erg met de Krim bezig en was ook niet naar de tentoonstelling geweest; ik ben niet verschrikkelijk geïnteresseerd in archeologie. Maar ik werd gebeld door een producent of ik er een film over wilde maken. Het nieuwe Rijksmuseum zal daar wel een rol bij hebben gespeeld.”

Scène uit De Schatten van de Krim: archeologische opgravingen op het schiereiland, dat tussen ca. 750-550 v.Chr. werd gekoloniseerd door de Grieken. Beeld -
Scène uit De Schatten van de Krim: archeologische opgravingen op het schiereiland, dat tussen ca. 750-550 v.Chr. werd gekoloniseerd door de Grieken.Beeld -

Ze was nieuwsgierig en hoopte dat ze – net als bij het Rijksmuseum – ook weer overal toegang zou krijgen. Maar de eerste de beste deur bleef dicht: de UvA, waar het Allard Pierson Museum onderdeel van uitmaakt, wilde niet meewerken. “Louise Gunning was toen nog bestuursvoorzitter, maar ik kreeg niet eens antwoord op mijn brieven. En Allard Pierson-directeur Wim Hupperetz mocht duidelijk niet praten; daar kwam ook heel weinig uit. Hij zei alleen ‘Dit wil je niet’, en ‘Het is een nachtmerrie’.”

Bij de afsluiting van De Krim: Goud en geheimen van de Zwarte Zee, zoals de tentoonstelling in het Allard Pierson heette, ontmoette Hoogendijk Ludmila Strokova, die de Oekraïense belangen behartigde, en conservator en archeologe Valentina Mordvintseva, die de Krimmusea had overtuigd hun grootste schatten uit te lenen. Het was medio mei 2014, de Krim was toen net door Rusland geannexeerd. “Ik wist meteen: dit is een verhaal. Het gekrakeel gaat om die schatten, maar het is een geopolitiek conflict. De kunst is lijdend voorwerp in mijn film. Over de rug van de kunst wordt een politiek conflict uitgevochten.”

Persona non grata

Het was op sommige momenten moeilijk geen partij te kiezen. “Ik denk dat iedereen met een beetje gevoel wel ziet wat voor enorme leemte er in de Krimmusea is ontstaan. Die uitgeleende stukken zijn hun kindjes, daar zijn ze hun hele leven al mee bezig. Het is alsof De Nachtwacht en de Vermeers vanwege een conflict in het Rijksmuseum zouden ontbreken.”

Wat het vinden van de juiste balans extra moeilijk maakte, was het feit dat Hoogendijk niet naar Oekraïne kon afreizen. Ze was er persona non grata, omdat ze eerder via Moskou – over vijandelijk grondgebied dus – naar de Krim was gevlogen. “Daar kreeg ik wel alle toegang, waardoor de film uit balans dreigde te raken. Gelukkig bleken advocaat Maarten Sanders en zijn kompaan Gert-Jan van de Berg erg goede personages voor mijn film; zij hebben veel gecompenseerd.”

Armpje drukken

Ludmila Strokova was aanvankelijk ook niet heel behulpzaam, tot ze doorkreeg dat Hoogendijks film van belang zou kunnen zijn. “Alles is propaganda. Maar je moet niet vergeten – en dat is het navrante: Oekraïne heeft niets met die kunst, maar ziet opeens zijn kans schoon die Krimschatten tot een soort politiek boegbeeld te maken. Dan wordt het een soort armpje drukken. Maar Ludmila kent die spullen niet eens. Ik vroeg haar wat haar lievelingsobject is, maar dat wist ze niet, ze begon maar wat te stotteren. Dat heb ik uit de film gelaten, want anders had ik haar te kakken gezet.”

Op een gegeven moment gaat het alleen nog maar om prestige, om gelijk krijgen. “Als je eenmaal in de fuik van de advocaten bent beland, weet je dat het nog jaren kan gaan duren. Het is ook nog steeds niet klaar, er volgt nog cassatie. Maar het geld was op, zo banaal is het. Het ideale eindshot was een vrachtwagen, waarin de schatten in het Allard Pierson worden ingeladen, en die dan wegrijdt. Maar ik vind de film zo ook al heel vol en rijk; ik moet er niet aan denken om er nog drie rechtszaken in te stoppen.”

De schatten van de Krim en Housewitz zijn vanaf vrijdag 19 november te zien, in diverse bioscopen: zie www.idfa.nl

Housewitz

“Het is eigenlijk niet zo’n goed moment om drie films klaar te hebben, tijdens de pandemie, maar het is een beetje toeval. Aan de film over mijn moeder heb ik vijftien jaar gewerkt. Ik kon ’m pas afmaken en uitbrengen na haar dood – dat heb ik altijd geweten. En ze is vorig jaar overleden. Ze was 93 en ging nooit naar de dokter, en zoals je in de film kunt zien had ze op een gegeven moment nog maar één tand in haar mond. Ze is dertig jaar de deur niet uit geweest; ze had een straatfobie.”

Hoogendijks moeder Lous Hoogendijk-De Jong was ook een grappige, kleurrijke en uiterst schrandere vrouw, zo maakt de film duidelijk. En ze heeft ook een duidelijk idee over de film: “Ik zou zo’n film zo kunnen maken,” zegt ze. Op een gegeven moment suggereert ze om een split screen te gebruiken, later raadt ze haar dochter aan webcams op te hangen, zodat ze niet meer langs hoeft te komen om te filmen. “Mijn moeder regisseerde mijn leven, in haar huis in ieder geval. Als persoon kon ik nooit een stempel drukken op wat daar gebeurde, als filmmaker wel: het was haar oorlog, maar dit is mijn film.”

Een van de archeologische topstukken van de Krim. Beeld
Een van de archeologische topstukken van de Krim.
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden