PlusAchtergrond

De Fabrique des lumières op het Westergasterrein: rondwandelen in kunstklassiekers van Klimt, Dalí en Van Gogh

In Fabrique des lumières loop je door projecties van wereldberoemde schilderkunst.
 Beeld Culturespaces - E. Spiller
In Fabrique des lumières loop je door projecties van wereldberoemde schilderkunst.Beeld Culturespaces - E. Spiller

In april 2022 opent op het Westergasterrein de Fabrique des lumières, die beroemde schilderijen tot leven wekt met tientallen projectoren. Het idee: kunst aanbieden op instapniveau. ‘Wij spelen liever in op de emotie.’

Stel: je bent nog nooit in een museum geweest en kent de Mona Lisa of Van Goghs Zaaier alleen van plaatjes op ­Instagram of misschien een koffiemok. Als je dan de gelegenheid krijgt die werken in het echt te zien, is de kans groot dat ze enorm tegenvallen.

Voor ogen die zijn geconditioneerd door games en 3D-superheldenfilms is zo’n doekje aan de wand natuurlijk weinig spectaculair. Maar hoe anders zou het zijn als je je in de verf kunt onderdompelen? Als je door Van Goghs goudgele korenvelden kunt lopen of een duik kunt nemen tussen de waterlelies van Monet?

Dat is wat Atelier des lumières biedt. Klassiekers uit de schilderkunst worden met tientallen projectoren tot leven gewekt. Ze bewegen door de ruimte, vloeien in elkaar over en bedekken wanden, vloer en plafond. Op vijf plekken in Azië en Europa kun je al zo’n ervaring hebben, en volgend jaar april wordt Amsterdam aan dat lijstje toegevoegd.

“We zochten al langer naar een geschikte locatie in ­Amsterdam,” zegt Bruno Monnier, die directeur is van Culturespaces, het bedrijf achter de ‘lichtwerkplaatsen’. “Het Westergasterrein is uitermate geschikt omdat het niet te ver van het centrum ligt en goed bereikbaar is voor zowel Amsterdammers als bezoekers van buitenaf. Bovendien is de Zuiveringshal een historisch gebouw met karakter, geen anonieme schoenendoos. Dat sprak ons erg aan.”

Monnier vond in Duncan Stutterheim een geestverwant. “Wij zijn allebei cultureel entrepreneurs die het zonder subsidie doen,” stelt de eigenaar van het Westergasterrein, die het plan om de Zuiveringshal om te toveren tot een ­Fabrique des lumières goed vindt passen in zijn toekomstvisie voor het complex. “We bouwen hier een ­cultuurdorp. Met De Krakeling haalden we onlangs een theater binnen dat vierhonderd voorstellingen per jaar verzorgt. Een bioscoop was er al. Beeldende kunst was de missing link. Maar we wilden iets anders dan een traditioneel museum. Met deze presentatievorm kunnen we echt iets nieuws toevoegen aan het Amsterdamse aanbod.”

Democratiserend effect

Monnier richtte Culturespaces op in 1990, toen de cul­turele sector in Frankrijk nog vooral een overheidsaan­gelegenheid was. Dingen werden bureaucratisch ge­regeld, servicegerichtheid was niet bepaald prioriteit nummer 1 en voor innovatie was weinig marge. “Wij ­wilden het ­anders doen,” vertelt Monnier. “Minder star en met meer oog voor het publiek. Om de drempel te verlagen bieden wij audiotours standaard gratis aan, families ­krijgen groepskorting en we zijn zeven dagen per week open.”

Maar meer nog dan in de logistiek zit de verandering in de toon die Culturespaces aanslaat. Die is heel anders dan de opvoedkundig verantwoorde, om niet te zeggen paternalistische manier waarop staatsinstellingen hun bezoekers aanspreken. “In de meeste musea overheerst het ­rationalisme en worden traditioneel kunsthistorische ­verhalen verteld. Wij spelen liever in op de emotie. Wij presenteren kunst voor de rechterhersenhelft.”

Culturespaces paste die aanpak eerst toe op relatief ­conventionele locaties. De Villa Ephrussi de Rothschild, een vroeg 20ste-eeuwse villa gevuld met oude meesters en porselein en omgeven door een monumentale tuin, kwam als eerste onder Monniers bewind. In de jaren 90 kwamen daar diverse kastelen en musea bij. Na 2000 ging ­Culture­spaces ook Romeinse amfitheaters uitbaten, waar histo­rische gebeurtenissen worden uitgebeeld met tientallen figuranten in kostuums.

Kunst presenteren op deze manier vergt veel ruimte. De Zuiveringshal van het Westergasterrein biedt een oppervlakte van 2800 vierkante meter. Beeld Culturespaces - E. Spiller
Kunst presenteren op deze manier vergt veel ruimte. De Zuiveringshal van het Westergasterrein biedt een oppervlakte van 2800 vierkante meter.Beeld Culturespaces - E. Spiller

De grootste stap werd gezet in 2012, toen ‘immersief’ nog een term was die moest worden uitgelegd en Carrières de lumières werd geopend in een steengroeve in het Zuid-Franse plaatsje Les Baux-de-Provence. Het multimediaspektakel was een instant succes en verschillende andere locaties volgden, met het Atelier des lumières in Parijs als onbetwist boegbeeld. Die locatie heeft sinds de opening in 2018 al meer dan 3 miljoen bezoekers verwelkomd.

Je zou deze vorm van kunstpresentatie commercieel ­entertainment kunnen noemen, maar Monnier benadrukt het democratiserend effect. “Slechts dertig procent van de Fransen komt ooit in een museum,” stelt hij. “De rest heeft geen idee, kunst is geen onderdeel van hun ­leven. Door ­digitale technologie in te zetten bereiken we een groep die anders niet zou weten wie Dalí of Van Gogh waren. Heel veel jongeren ook.”

Stutterheim herkent dat. “Ik heb drie dochters en de middelste van zeventien wil absoluut niet lezen of iets ­cultureels doen. Maar dit zou haar wel trekken. En het is echt meer dan alleen plaatjes kijken. De voorstellingen gaan gepaard met een educatief programma.”

Daarmee doelt hij op het werk van de Culturespaces Foundation, een stichting die jaarlijks tienduizend kansarme jongeren kunstzinnige workshops biedt. “Want ­cultuur is een manier om integratie te bevorderen,” vindt Monnier. “De stichting gaat ook programma’s organiseren in Amsterdam.”

De Atelier des lumières-formule vergt veel ruimte. De Parijse vestiging huist in een voormalige gieterij. In New York is een bankgebouw van kathedraalachtige proporties betrokken dat volgend jaar opent. En in Seoel en Bordeaux vinden de voorstellingen plaats in respectievelijk een bunker en een onderzeebootloods. De Zuiveringshal van het Westergasterrein, met 2800 vierkante meter oppervlak en 17 meter hoge muren, heeft vergelijkbare kwaliteiten. “Maar het karakter van het gebouw is ook belangrijk,” zegt Monnier. “Dezelfde werken voelen anders op verschillende locaties.”

Complete oeuvres

Het aanbod van Atelier des Lumières concentreert zich op erkende grootheden uit de kunstgeschiedenis, maar de ­organisatie durft inmiddels al wat verder te kijken dan de canon. “Naast Klimt, die bijna iedereen kent, presenteren we bijvoorbeeld Hundertwasser,” vertelt Monnier. “De klassiekers blijven het belangrijkst, de programma’s met hun werk duren zo’n 35 minuten. Maar daarnaast hebben we een twaalf minuten durend programma met werk van modernisten. En in Amsterdam richten we ook een zaal in gewijd aan het werk van hedendaagse kunstenaars, liefst ook Nederlandse. We gaan opdrachten geven om werk te maken rondom thema’s als milieu, of het geheugen.”

Door het gebruik van digitale technologie worden mensen bereikt die anders Klimt of Van Gogh niet zouden kennen. Beeld Culturespaces - E. Spiller
Door het gebruik van digitale technologie worden mensen bereikt die anders Klimt of Van Gogh niet zouden kennen.Beeld Culturespaces - E. Spiller

Samenwerking met andere Amsterdamse musea wordt niet uitgesloten. Ook omdat de technologie iets mogelijk maakt wat traditionele musea steeds moeilijker voor ­elkaar krijgen: blockbuster tentoonstellingen organiseren. “Kwetsbare topstukken mogen vaak niet reizen en als dat wel het geval is, zijn de kosten voor transport en verzekering exorbitant hoog,” stelt Monnier. “Wij hebben daar geen last van. Wij kunnen rustig het complete oeuvre ­tonen van een meester.”

Niet dat een digitale reproductie het origineel kan ­vervangen, benadrukt Stutterheim. “Daarom vertellen we bezoekers na afloop in welke musea de schilderijen zich bevinden die ze net gezien hebben. We hopen dat het hen zal inspireren ook het echte werk te gaan bekijken.”

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden