PlusReportage

De eeuwenoude grafstenen op Beth Haim zijn weer te bewonderen

De ouders van de filosoof Spinoza zijn er begraven, maar ook Ajaxvoorzitter Uri Coronel. De monumentale begraafplaats Beth Haim in Ouderkerk kreeg van het kabinet een royale subsidie van 2 miljoen euro. Wat wordt daarmee gedaan?

Enkele tientallen vrijwilligers verzamelen zich twee keer per maand op Beth Haim in Ouderkerk aan de Amstel. Beeld Marc Driessen

De woensdag begint met koffie, ook op Beth Haim. Enkele tientallen vrijwilligers verzamelen zich twee keer per maand op de Joodse begraafplaats in Ouderkerk aan de Amstel om gras te maaien, bomen te snoeien en grafstenen schoon te maken. Tijdens de koffie verdeelt voorman Eric de Jong de taken. Eddy Mock krijgt het verzoek met zijn smartphone een appwandeling langs een aantal ­bijzondere grafstenen na te lopen. De Jong: “En Jaap gaat met je mee, want deze klus vereist een hoop denkwerk.”

Jaap is Jaap Hartog, 68 jaar. “Ik moet er niet aan denken te golfen of te tennissen,” zegt de Amsterdammer over zijn keuze om vrijwilligerswerk te doen op de begraafplaats. “We hadden hier laatst mensen uit de Verenigde Staten. Die hadden het grootste deel van hun familie verloren in de oorlog, maar konden hier de graven zien van verre voorouders. Een grafsteen was speciaal daarvoor onder het gras vandaan gehaald. Dat maakt het werk bijzonder.”

Dat maakt Beth Haim bijzonder. Op de begraafplaats van de Portugees-Israëlitische Gemeente in Amsterdam liggen 28.000 mannen, vrouwen en kinderen begraven. De oudste graven stammen uit het begin van de 17de eeuw, de nieuwste stenen zijn dit jaar gelegd. Zo omspant Beth Haim op vier hectaren vier eeuwen Joodse geschiedenis, van Elia Montalto, de in 1616 overleden lijfarts van de hertog van Toscane, tot Uri Coronel, de voorzitter van Ajax die in 2017 werd begraven.

Eerste graf

De begraafplaats vertelt ook het verhaal van een aanvankelijk stroeve inburgering. In Amsterdam kregen de nieuwkomers geen toestemming om hun doden te begraven. In 1607 werd een plek gevonden in de buurt van ­Alkmaar, maar de weg naar Groet bleek lang en moeizaam. In 1614 werd voor 2700 gulden een stuk grond in Ouderkerk gekocht. Hetzelfde jaar werd het eerste graf gegraven. Op de steen vertelt de overledene, niet zonder trots, dat hij de eerste is die op Beth Haim kwam te liggen.

Een lange stoet van geloofsgenoten zou volgen. Allemaal op hun laatste reis van Amsterdam via de Amstel naar ­Ouderkerk gevaren, om daar bij de begraafplaats aan wal te worden gebracht. Beroemde rabbijnen zoals Jacob de Aharon Sasportas, Menasseh Ben Israel en Isaac Uziël die vandaag de dag in orthodoxe kring nog steeds worden geëerd. Maar ook de ouders van Benedictus de Spinoza – de ­filosoof die overigens als gevolg van zijn afwijkende ideeën en het strenge deurbeleid van de gemeenschap zelf niet welkom was op Beth Haim.

Vrijwilligers bezig met het onderhoud.Beeld Marc Driessen

De monumentale waarde van de begraafplaats wordt ook landelijk onderkend. Van het kabinet heeft het fonds dat Beth Haim in beheer heeft een royale subsidie van twee miljoen euro ontvangen voor het onderhoud van ­zowel de synagoge op het Jonas Daniël Meijerplein als de begraafplaats in Ouderkerk. De speciale subsidie is ­bestemd voor iconische monumenten in het land. Ook ­Artis kreeg bijvoorbeeld een geldbedrag.

Gemaaide zichtlijnen

“Het is de kers op de taart,” zegt Hans van Veggel over de erkenning en de bijbehorende financiële bijdrage. Van Veggel is voorzitter van het Castrofonds dat is opgericht om het beheer en onderhoud van Beth Haim in goede ­banen te leiden. “We zijn in 2014 begonnen met groot onderhoud aan de begraafplaats. Er is geld ingezameld voor een nieuw paviljoen bij de entree, er is een app gemaakt voor bezoekers en er is een ploeg vrijwilligers aan de slag ­gegaan om te helpen met de uitvoering van het nieuwe groenplan. Daar zit ontzettend veel werk in.”

Ook het geld uit Den Haag zal voor een groot deel worden gebruikt om het groen op de begraafplaats te onderhouden. Met name op de oudste velden staat het gras soms metershoog, een sfeervol beeld, maar het maakt het zoeken van een grafsteen er niet eenvoudiger op. “De traditie wil dat de natuur zijn gang moet kunnen gaan op een ­begraafplaats, maar we hebben er voor de toegankelijkheid toch voor gekozen om zichtlijnen te maaien,” ­vertelt Van Veggel. “Maar dat vergt natuurlijk veel onderhoud.”

Het voordeel is dat de eeuwenoude monumentale grafstenen nu in hun volle glorie te bewonderen zijn. Er zitten schitterend gebeeldhouwde exemplaren bij met wapenschilden, planten en motieven die refereren aan de eindigheid van het leven. “De Sefardische Joden waren naar ­Amsterdam gevlucht om aan vervolging te ontkomen, maar behielden de katholieke neiging tot pracht en praal. De stenen van wit marmer uit Italië moeten een fortuin hebben gekost.”

Hoofddeksel verplicht

Dat we de prachtige grafstenen kunnen zien, hebben we te danken aan David de Castro, de naamgever van het onderhoudsfonds die in de 19de eeuw het initiatief heeft genomen om 600 graven op te hijsen uit de zompige veengrond en op een bakstenen verhoging te plaatsen. Op de begraafplaats liggen kopietjes van de plattegrondjes waarop De Castro indertijd in priegelig handschrift nauwkeurig heeft aangegeven welke graven hij waar heeft aangetroffen.

De ontsluiting van de begraafplaats voor belangstellenden gaat hand in hand met de naleving van de soms weinig buigzame Joodse tradities. Zo heeft Beth Haim een zogeheten rein pad waarlangs de Joodse geestelijken naar het eeuwenoude bewassingshuis kunnen lopen. “De begraafplaats zelf wordt gezien als onrein,” legt Van Veggel uit. “Het pad moet ook helemaal worden vrijgehouden. Overhangende takken worden meteen verwijderd. Dat houden we scherp in de gaten.”

Het is een fijne balans, erkent de voorzitter, tussen de eeuwenoude rituelen van de gebruikers en de behoefte om de monumentale pracht van de begraafplaats bij een breed publiek onder de aandacht te brengen. “We bewaken die grens nauwlettend,” zegt Van Veggel. “In het paviljoen bij de entree wordt uitleg gegeven over de geschiedenis van Beth Haim, maar we leggen meteen ook uit waar bezoekers rekening mee hebben te houden. Een hoofddeksel is verplicht, om maar iets te noemen. Het is een ­begraafplaats, geen park.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden