PlusBeeldspraak

De dictator als regisseur: ‘Actie!’

Beeld Getty Images

Een klassieke documentaire over de Oegandese dictator Idi Amin, die daarin zelf de regie opeist, stemt tot nadenken over beeldvorming en propaganda. 

Er worden nog controlerende hertellingen in een paar staten verwacht, maar het is duidelijk dat de huidige Amerikaanse president zijn biezen moet pakken. De verkiezingen ijlen nog na: de verliezer blijft mokken als een verongelijkt kind terwijl zijn vooruitzichten onderwerp van publieke discussie worden. De president staat volgens gezaghebbende kranten voor meer dan vierhonderd miljoen dollar rood bij banken en er lopen meerdere strafrechtelijke onderzoeken naar zijn handel en wandel in New York. Wat gaat hij doen?

Hij pleegt een coup, zegt de een. Hij zal stilletjes verdwijnen, beweert de ander. Hij eindigt in een gouden toren in een oliestaatje in de Golfregio, denk ik zelf. Dat visioen ­begon met de bizarre foto van zijn eerste staatsbezoek, dat hem in 2017 naar Saoedi-Arabië bracht. Daar stond hij met de Egyptische president Sisi en de Saoedische koning Salman rond een lichtgevende bol die ze alle drie met beide handen vasthielden. Holy shit! Jared Kushner bleef de regio vervolgens platlopen ‘om het Midden-Oosten op te lossen’, zoals zijn schoonvader het noemde.

Een rustige oude dag

Die bezoeken vormden niet de enige aanleiding voor mijn krankzinnige idee over een Arabische retraite. Er was ook de kwestie van het pensioen dat Idi Amin op Saoedische bodem ten deel was gevallen. De dictator van Oeganda vluchtte na zijn afzetting via Libië in 1980 naar Saoedi-Arabië, waar hij tot zijn dood in 2003 als gast van het ­koningshuis van Saoed een rustige oude dag genoot. Zijn achtjarige schrikbewind kostte naar schatting een half miljoen Oegandezen het leven, en was onderwerp van drie films die als dag en nacht van elkaar verschillen. De epiloog komt in die films niet aan bod. Er wordt aan het slot van The Last King of Scotland (2006) slechts bondig melding van gemaakt. En hij leefde nog lang en ­gelukkig...

De Amerikaanse acteur Forest Whitaker kreeg een Oscar voor zijn rol als dictator in de romanverfilming, die meer aandacht besteedt aan de avonturen van een fictieve Schotse dokter die door Amin tot lijfarts wordt benoemd. Whitaker hoefde niet lang te zoeken naar studiemateriaal voor zijn ijzingwekkende vertolking van de despoot, want de Fransman Barbet Schroeder maakte in 1974 een geweldige documentaire over Amin.

General Idi Amin Dada: A Self Portrait draagt het verwrongen karakter in de filmtitel uit. Door het een zelfportret te noemen ontdoet Schroeder zich van de verdenking dat hij zich voor Amins karretje laat spannen. Maar leiders die door jaknikkers worden omringd hebben geen benul van hun uitwerking op mensen die buiten hun systeem staan. Schroeder geeft de generaal de vrije hand om een oefening voor diens geplande verovering van de Golan-hoogvlakte in Israël zelf te regisseren, omdat hij beseft dat die ene rammelende tank en de opgelapte staatshelikopter op een Oegandees heuveltje allesbehalve slagvaardig ogen. Het is een farce.

Gijzeling na hoongelach

De documentaire gaat niet alleen over Idi Amin, maar ook over beeldvorming. We krijgen zelfs een droste-effect in een uitzending van Amins dagelijkse televisieshow, waarin het volk kan zien dat de leider door Schroeders filmploeg gefilmd wordt. Fox News heette in Oeganda anno 1974 simpelweg Informations. Leiders die indruk willen maken nemen graag plaats voor een mediaploeg of een ­helikopter. Het zijn de decorstukken van de macht.

Toen Amin hoorde dat er in Europese bioscopen werd gelachen bij General Idi Amin Dada: A Self Portrait gijzelde hij 150 Fransen en eiste hij drie coupures in de film. Schroeder wilde geen slachtoffers ­maken en stemde toe.

Na Amins afzetting werd de censuur prompt ongedaan gemaakt en stond de film opnieuw in de schijnwerpers. Het werd een klassieker. Vanuit zijn penthouse op het ­Novotel in Djedda kon de despoot in ballingschap daar niets meer aan doen. Hij was uitgespeeld.

Het hoongelach om de dictator was voor de makers van Rise and Fall of Idi Amin (1981) een reden temeer om diens gruweldaden breed uit te meten. De actierijke pulpfilm van Sharad Patel was misschien bedoeld als een aanklacht tegen Amins misdaden, maar werd in veel landen uitgebracht door B-filmdistributeurs en videoboeren. In de ­Nederlandse videotheken daagde de film sensatiezoekers uit met de vermelding van het kannibalisme en de afgehakte hoofden in het vriesvak van de generaal.

Het is veelzeggend dat Amin als filmpersonage het meest beklijft in een documentaire die hij deels zelf regisseerde. Hij maakt grapjes, speelt met zijn kinderen en ­gedraagt zich als een charmante gastheer voor de filmploeg. En hij trommelt zijn ‘kabinet’ op om de indruk te wekken dat hij een echte regering aanstuurt. Maar overtuigen doet hij daarbij niet. Want hij kraamt onzin uit.

General Idi Amin Dada: A Self Portrait verscheen op dvd en blu-ray bij het Amerikaanse kwaliteitslabel Criterion en is ook verkrijgbaar in verschillende Franse edities.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden