PlusAchtergrond

Coronasceptisch of complotdenker: waar ligt de grens?

Actievoerders van Viruswaanzin tijdens een stilteprotest bij de NOS op het Mediapark. Beeld Hollandse Hoogte / ANP

Een grote groep Nederlanders twijfelt aan de verklaringen van autoriteiten over het coronavirus. ‘Als de informatie niet compleet is, ontstaat ruimte voor alternatieven.’

Bill Gates heeft het coronavirus gecreëerd en wil een vaccin ontwikkelen met een microchip erin om ons gehoorzaam te maken. Het virus is niet dodelijker dan de gewone griep. Onze wetenschappers zijn niet bekwaam. Heeft de overheid eigenlijk wel het beste met ons voor?

Waar het coronavirus een onzichtbare vijand blijft, zijn wantrouwende gedachten en complottheorieën zichtbaarder dan ooit. Neem Viruswaarheid (voorheen ­Viruswaanzin), die de lockdown als aantasting van de rechtsstaat ziet. De groep staat onder leiding van dans­leraar en promovendus Willem Engel, die uitgroeide tot het gezicht van coronasceptisch Nederland. Hij noemt zichzelf ‘hyperkritisch’, wantrouwt de overheid, zoekt zelf wetenschappelijk onderzoek bij elkaar, vindt de ander­halve meter afstand maar onzin, net als handen wassen en winkelwagentjes ontsmetten. Data over besmettingen en sterfte kunnen worden gemanipuleerd, zegt hij.

Ook volop in de schijnwerpers: Robert Jensen, Lange Frans en Janet Ossebaard. Je zou ze kunnen omschrijven als klassieke complotdenkers: ze geloven dat een kleine elite, of the deep state, de macht wil grijpen en achter al het naars zit dat in de wereld gebeurt. Het is één groot verhaal, waar doorgaans bijna alle complottheorieën wel in passen: de moord op Pim Fortuyn, het ‘pedonetwerk’ van de Clintons en Epstein, 9/11, aliens en Bill Gates.

Van alle tijden

Volgens socioloog Jaron Harambam, onderzoeker aan de KU Leuven en gepromoveerd op complotdenken, is het belangrijk om onderscheid te maken tussen mensen die vragen hebben over wat er gebeurt en mensen die dogmatisch in hun (complot)ideeën geloven. “Een groep als ­Viruswaarheid wordt nu vaak ten onrechte als complotdenkers gezien. Zij geloven niet dat er achter alles een groter plan zit. Wel twijfelen ze ernstig over de verklaringen van de ­officiële instanties over het coronavirus. Dat is niet zo gek, want veel dingen zijn nog onduidelijk.”

En dus hoor je steeds meer mensen in je omgeving – je buurmeisje, een collega, je oom – zeggen dat er helemaal geen mensen aan Covid-19 overlijden, maar hoogstens overlijden mét het virus. Dat je zelf je weerstand kunt opkrikken om er minder vatbaar voor te zijn. Dat ‘ze’ ons DNA willen opslaan door ons verplicht te vaccineren. Dat de overheid niet het beste met ons voorheeft, dat ze het makkelijker vinden om een angstige bevolking te controleren en dat ze onze vrijheden willen afpakken. Dat er allang een vaccin is, maar dat ze wachten met het op de markt brengen. Een grijs gebied: waar eindigt het kritische denken en begint de complottheorie? Steeds meer mensen lijken zich ergens tussen de hyperkritische Willem ­Engel en complotdenker Lange Frans in te begeven.

Zijn ‘hyperkritisch’ denken en wantrouwen jegens offi­ciële instanties een voorstadium van complot­denken? Psycholoog Jan-Willem van Prooijen van de Vrije Universiteit denkt van wel. “Complotdenken begint toch met een groot wantrouwen tegenover machthebbers en hun intenties. Als je dan langzaam maar zeker in een theorie gaat geloven, volgen andere theorieën vaak vanzelf. Je wereldbeeld verandert. En dan kun je in alles een complot zien.”

Het is voor wetenschappers lastig te bepalen of er nu meer mensen in complottheorieën geloven dan vroeger, ook al zijn die mensen nu zichtbaarder. Wat wel zeker is: complottheorieën zijn van alle tijden. “Tijdens de builenpest in de middeleeuwen waren er ook complottheorieën,” zegt Van Prooijen. “Joodse groeperingen zouden de watervoorzieningen hebben vergiftigd. En veel Amerikanen geloofden in een complot rond de moord op John F. Kennedy.” Wel is de dynamiek veranderd: sinds de komst van internet en sociale media is het makkelijker om theorieën en twijfels te verspreiden en dus ook om er toegang tot te krijgen. Of je nu wilt of niet – het verschijnt gewoon in je tijdlijn.

Uit onderzoek van Ipsos en Nieuwsuur van afgelopen mei blijkt dat 15 procent van de Nederlanders gelooft dat het coronavirus een biologisch wapen is dat is gefabriceerd in een laboratorium. Treffend is dat maar liefst 29 procent aangeeft het niet te weten. Dat betekent dat slechts 56 procent zegt: dat is niet juist. Zie daar de ­omvang van de groep die twijfelt aan het officiële verhaal van de autoriteiten.

Gekker en groter

De theorieën van complotdenkers als Lange Frans en ­Janet Ossebaard worden minder omarmd. Van de Nederlanders gelooft 5 procent dat Bill Gates waarschijnlijk achter de ontwikkeling van het coronavirus zit en 4 procent dat de uitbraak van het virus te maken heeft met de aanleg van het 5G-netwerk. Al is daar ook ruimte voor twijfel:  18 procent weet het niet, met die Bill Gates.

Volgens Jelle van Buuren, die voor de Universiteit Leiden onderzoek doet naar complotconstructies, bestaat in de samenleving altijd een groep mensen die de overheid, media en wetenschappers wantrouwt. “Die groep wordt niet per se groter, maar weet zich wel makkelijker te verenigingen. De 15 tot 20 procent die dat wantrouwen voelt, had nooit veel met het systeem en de politiek. Het was een minderheid die thuis achter de barbecue liep te mopperen. Nu krijgt die meer een maatschappelijke stem, weten ze elkaar te vinden en stappen ze uit die politieke apathie. Vanuit je zolderkamer kun je je onderdeel voelen van iets groters, iets gezamenlijks. En dat motiveert, geeft je identiteit. Je staat aan de goede kant. Jij bent wél wakker, anderen slapen.”

Het is niet gek dat er juist nu veel aandacht is voor complottheorieën. Ze beginnen vaak met een schokkende maatschappelijke gebeurtenis, zegt Van Buuren. De moord op Pim Fortuyn, bijvoorbeeld. “Mensen vinden het dan moeilijk te geloven dat er voor zo’n schokkende ­gebeurtenis een relatief eenvoudige verklaring is: dat één individu om nooit helemaal duidelijk geworden motieven ­besloot de trekker over te halen. Dan zie je dat mensen vraagtekens gaan zetten bij de officiële verklaring van de autoriteiten. Dat is vergelijkbaar met Covid-19: de informatie is nog niet compleet, niet 100 procent overtuigend en spreekt elkaar deels tegen. Dan ontstaat er ruimte voor alternatieve verklaringen. En dan kan het steeds gekker en groter worden en voor je het weet komt de Illuminatie ­binnenzeilen.”

Van Buuren noemt die complotten ook wel substituut­ideologieën: een nieuw groot verhaal over hoe de wereld in elkaar zit en hoe jij je daar als persoon toe verhoudt. Het kan een verklaring zijn voor persoonlijk ongeluk of een maatschappelijke ontwikkeling waarover je je zorgen maakt. Het is een soort nieuwe religie: het geeft houvast. En dat kan je standaardinstelling worden: ‘sinds mijn ogen zijn geopend…’ of: ‘sinds ik wakker ben…’.

Mogen meepraten

Er worden natuurlijk ook echt complotten gesmeed. Er zijn machtige mannen, verenigd in clubjes, die achter de schermen hun zaken willen regelen. Neem het Watergateschandaal. Of de tabaksfabrikanten, die er zolang in slaagden het publiek te laten geloven dat roken niet schadelijk was. Artsen namen geld aan om de gevaren te ­weerspreken. En recenter: de CIA die de telefoon van ­Angela Merkel afluisterde. Allemaal begonnen als complottheorie en allemaal bleken ze te kloppen. Van Prooijen: “Ik denk dat het principe van parsimonie aardig werkt: de simpelste verklaring is vaak de juiste. Mensen kunnen bewust Covid-19 uit een lab hebben laten ontsnappen, maar waarschijnlijker is dat het virus is overgesprongen van dier op mens.”

Hoewel mensen met een sterk wantrouwen richting de officiële instanties vaak ook zinnige dingen zeggen, of zich oprecht zorgen maken over hun vrijheid en zelf­beschikking, ziet Harambam dat hun de toegang tot het ­debat wordt ontzegd, omdat ze geen experts zijn. “Het is denigrerend om ze weg te zetten als complotdenkers. Er staat veel op het spel, vrijheden worden ingeperkt. Ze mogen niets zeggen, maar we zitten midden in een publieke strijd om de waarheid. Veel mensen willen daar een stem in hebben.”

Volgens Harambam zou er meer discussie moeten zijn over wat het coronavirus betekent voor veel mensen. “Er is een groep met ernstige zorgen en veel vragen, maar ze worden niet serieus genomen door de officiële instituten. Wanneer hun vragen onbeantwoord blijven, worden ze naar de extreme complotdenkers gezogen. Want die zien hun angsten en ideeën wel. En dan kunnen ze gaan geloven in heftiger theorieën.”

Een burgerplatform zou een oplossing kunnen zijn, meent Harambam. Dat mensen zich kunnen laten informeren door experts en kunnen meepraten over hoe we ­deze crisis moeten aanpakken. “Dat schept vertrouwen en het is transparant. Wie er gelijk heeft, is dan niet het interessantst. Het gaat erom dat je mensen laat meedenken, hun zorgen serieus neemt. Laat als overheid zien dat je verschillende belangen meeweegt en op basis van welke belangen beleid wordt gevoerd. Op die manier kun je twee werelden dichter bij elkaar brengen.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden