Erik Voermans. Beeld Linda Stulic
Erik Voermans.Beeld Linda Stulic

Componist Ligeti spoedde zich naar de bioscoop, gewapend met een stopwatch

PlusEerste hulp bij klassieke muziek

Erik Voermans

Op de Donaueschinger Musiktage, het oudste festival ter wereld voor nieuwe muziek, klonk in 1961 de première van een stuk dat de gemoederen danig in beweging bracht. De beroemde dirigent Hans Rosbaud leidde het orkest van de Südwestfunk, dat in die tijd een steengoed ensemble was, in Atmosphères, het nieuwste werk van de Hongaar György Ligeti.

Dat stuk zorgde destijds voor een boel heisa en heibel. In Atmosphères voor groot orkest (vier piccolo’s!) schafte Ligeti ogenschijnlijk alles af wat de luisteraar tot dan toe met muziek had geassocieerd. Harmonie, melodie en ritme leken geen rol meer te spelen. De muziek was volledig teruggebracht tot textuur, tot een klankoppervlak zonder contouren, te vergelijken met de manier waarop Mark Rothko in zijn schilderijen tot totale abstractie was gekomen.

Echter. Zoemde je in op de partituur van Atmosphères, dan zag je wel degelijk melodieën en ritmes, en zelfs canonstructuren, maar door de waanzinnige fijnmazigheid van de muziek viel daar niet meer van waar te nemen. Het enige wat je hoorde, waren klankwolken in verschillende graden van dichtheid. Ligeti zelf sprak van micropolyfonie.

Dit was nieuw. De langzaam bewegende notenclusters, verspreid over vele octaven, hadden een enorme suggestieve en dramatische kracht, die meteen werd onderkend door de cineast Stanley Kubrick. Hij gebruikte Atmosphères om de meest mysterieuze scènes in zijn film 2001: A Space Odyssey nog magischer te maken.

Jammer was alleen dat hij Ligeti niets had gevraagd. Toen de componist lucht kreeg van het ongeautoriseerde gebruik van zijn muziek in een Amerikaanse film, spoedde hij zich naar de bioscoop, gewapend met een stopwatch. Hij klokte ruim een half uur aan muziek die zonder zijn toestemming was gebruikt en er volgde een auteursrechtelijke claim. Kassa!

Maar ook zonder Kubrick werd Ligeti door Atmosphères beroemd – gewoon, omdat het een meesterlijk stuk is waar iedereen zich door laat betoveren, ook mensen met een ongeoefend oor.

Concertgebouworkest, Cantando Admont o.l.v. David Robertson, met werken van Ligeti (Atmosphères), Ketting (Pas de deux), Feldman (Coptic Light) e.a. op 6 mei in het Concertgebouw (aanvang 20.15 uur).

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden