PlusBeeldreportage

Bloemen zijn nergens zo perfect als op de kunstzinnige foto’s van Leendert Blok

De bloemenfoto’s van Leendert Blok waren nooit bedoeld als kunst. Hij maakte de ‘pasfoto’s’ bijna een eeuw geleden voor verkoopcatalogi van kwekers. Soms hielp hij de natuur een handje.

Voorbeeld van vroege kleurenfotografie volgens het autochroomproces, omstreeks 1930. Beeld Nationaal Archief/Collectie Spaarnestad/Leendert Blok
Voorbeeld van vroege kleurenfotografie volgens het autochroomproces, omstreeks 1930.Beeld Nationaal Archief/Collectie Spaarnestad/Leendert Blok

Het kleurenpalet van de tulp is schitterend, met al die zachtroze schakeringen. Hij is bijna perfect symmetrisch en staat fier rechtop. Statig bijna, ongenaakbaar elegant, op een stevige stengel. Losgemaakt van zijn natuurlijke omgeving, nauw ingekaderd en perfect uitgelicht, staat hij er op zijn paasbest op, zoals je op een pasfoto voor je nieuwe rijbewijs zou willen staan.

En dat terwijl de bloemstillevens van fotograaf Leendert Blok nooit waren bedoeld om te behagen. Het ging hem niet om verfraaiing, zijn foto’s waren ook geen kunst. Blok maakte zijn foto’s in de jaren twintig en dertig van de vorig eeuw voor bloemenkwekers en -exporteurs in de Bollenstreek; hij registreerde zo precies mogelijk de variëteiten voor hun catalogi.

Leendert Blok (1895-1986) groeide op in een doktersgezin in Lisse – zijn vader was huisarts, zijn moeder apotheker. Als kind interesseerde hij zich al in fotografie. Hij kreeg hulp van twee ooms die als foto­amateurs vooral focusten op de technische aspecten. De apotheek van zijn ouders gebruikte hij als fotografisch laboratorium. Na de Middelbaar Technische School vestigde hij zich met zijn eigen Fototechnisch bureau L. Blok N.V. in Lisse. Hij pakte aanvankelijk alles aan, van bedrijfsreportages tot freelancewerk voor onder meer het Haarlems Dagblad. Ook werd hij als fotojournalist naar Afrika uitgezonden.

Zelfportret Leendert Blok, omstreeks 1930-1935. Beeld Leendert Blok/Galerie Dudok de Groot
Zelfportret Leendert Blok, omstreeks 1930-1935.Beeld Leendert Blok/Galerie Dudok de Groot

Maar Blok was vooral techneut en chemicus, die camera’s bouwde en verbouwde en die eindeloos experimenteerde met emulsies, glasplaten en celluloid. Hij afficheerde zijn bedrijf dan ook als ‘dé plek voor moeilijke fotografische gevallen’, zoals panorama- en supergrootbeeldfotografie.

Spectracolor

Op verzoek van de lokale bollenkwekers in de regio ging hij bloemen fotograferen voor reclamemateriaal, bloembollenverpakkingen en tuinbouwcatalogi. In eerste instantie gebruikte hij het destijds enige bruikbare commerciële kleurenprocedé: de autochrome van de Franse broers Auguste en Louis Lumière: een voorloper van de dia, waarbij een dun laagje gekleurde zetmeelkorrels in rood-oranje, groen en blauw-paars op een glasplaat wordt gegoten.

Aan het eind van de jaren twintig, toen zwart-witfotografie nog de norm was, ontwikkelde hij zijn eigen kleuren­­methode, Spectracolor. Daarvoor voegde hij drie afzonderlijke positieven (in de kleuren magenta, cyaan en geel) samen tot één kleurenbeeld. Dat beeld was veel scherper en helderder dan de autochrome met korrelige en zachte tinten.

Voorbeeld van vroege kleurenfotografie volgens het Spectracolor-proces, omstreeks 1930. Beeld Nationaal Archief/Collectie Spaarnestad/Leendert Blok
Voorbeeld van vroege kleurenfotografie volgens het Spectracolor-proces, omstreeks 1930.Beeld Nationaal Archief/Collectie Spaarnestad/Leendert Blok

Op aanwijzingen van de kwekers ging Blok zijn composities steeds verder perfectioneren. Zo nodig hielp hij de natuur een handje: met ‘perfecte’ onderdelen van diverse bloemen creëerde hij zelf een overtuigende nieuwe bloem. Hij haalde een aantal bloemen van dezelfde soort uit elkaar en stelde vervolgens de perfecte bloem samen, bijeengehouden met spelden en plaksel. In sommige gevallen schilderde hij een bloemblad, dat hij tussen de andere (echte) bladen monteerde.

Het resultaat van Bloks maniakale gepriegel oogde modern, doordat hij de bloemen vaak zonder opsmuk, als individuen fotografeerde. Zijn werk staat in een lange traditie – van de natuurgetrouwe en gedetailleerde bloemstillevens van schilder Jacobus Rotius uit de 17de eeuw tot de haarscherpe zwart-witopnames van bloemen en planten van de Duitse fotograaf Karl Blossfeldt (1865-1932). En die traditie gaat nog steeds door: een serie zwart-wit bloemstillevens van de Nederlandse fotograaf Peter Eleveld werd begin deze maand genomineerd voor de World Photography Awards in de categorie ‘stilleven’.

Leeggeruimd

De collectie-Blok is een van de vroegste particuliere collecties die Spaarnestad Photo heeft verworven. Na Bloks overlijden in 1986 moest zijn huis in Heemstede worden leeggeruimd. Twee derde van de collectie foto’s, dia’s, (glas)negatieven, autochromen en Spectracolors was al weggegooid voordat iemand het belang van zijn werk had ingezien. Spaarnestad Photo, destijds nog als stichting gevestigd in Haarlem, wist het restant onder zijn hoede te krijgen.

‘Pensa Rosa’, autochroom, omstreeks 1927. Beeld Nationaal Archief/Collectie Spaarnestad/Leendert Blok
‘Pensa Rosa’, autochroom, omstreeks 1927.Beeld Nationaal Archief/Collectie Spaarnestad/Leendert Blok

Bloks catalogusfoto’s werden door fotografiehistoricus Frido Troost (her)ontdekt in het archief. Vervolgens maakte Willem van Zoetendaal twee prachtige boekjes met Bloks bloemenautochromen. In Tulipa (1994) combineerde hij ze met werk van de Amsterdamse fotograaf Jasper Wiedeman, die destijds net was afgestudeerd aan de Gerrit Rietveld Academie, in Tumbleweeds (1998) met objectstudies van fotograaf/kunstenaar Niels Schumm. Meer recent verscheen bij de Franse uitgever Xavier Barral het fotoboek Les extravagantes, waarin Bloks werk wordt geduid door tuinontwerper, botanicus, entomoloog en schrijver Gilles Clément.

Fragiel

Blok wordt tegenwoordig gerepresenteerd door de Amsterdamse galerie Dudokdegroot, die in juni werk van hem toont in een groepstentoonstelling. Het originele materiaal dat ook daar is te zien bestaat uit opnamen die door de tijd zijn aangetast, waardoor ze nog mooier zijn geworden: wie goed kijkt ziet een kleine verschuiving, die zorgt voor subtiele kleurschakeringen in het beeld.

Vrouw in klederdracht, Spectracolor, omstreeks 1930-1939 Beeld Nationaal Archief/Collectie Spaarnestad/Leendert Blok
Vrouw in klederdracht, Spectracolor, omstreeks 1930-1939Beeld Nationaal Archief/Collectie Spaarnestad/Leendert Blok

Bloks bewerkelijke techniek en feilloze gevoel voor compositie en kleur resulteren in een fragiel beeldhouwwerk, dat een eeuw later niets aan aantrekkingskracht heeft verloren. De catalogusfotografie is kunst geworden.

Drie tinten, drie lagen

Leendert Blok maakte niet ­alleen hoogwaardige kleurendrukken van gladiolen, narcissen, dahlia’s, irissen, en parkiet- en papegaaitulpen voor de productencatalogi van de Noord-Hollandse bloemengroothandelaren. Hij was ook huisfotograaf van de Keukenhof: hij sjouwde met zijn (zelfgebouwde) camera door de bollenvelden – voor dag en dauw, omdat hij liever geen mensen op zijn foto had.

Toch fotografeerde hij ook mensen, en niet alleen in Nederland. Zo fotografeerde hij op het Deense eiland Amager in de jaren dertig een vrouw in klederdracht met borduurwerk en zilveren accessoires. Een bewaard gebleven exemplaar van deze foto illustreert hoe zijn Spectracolorprocedé werkt. Goed is te zien dat de afdruk bestaat uit drie aparte lagen, elk op een doorzichtige kunststof drager, in respectievelijk de tinten magenta, cyaan en geel. Deze lagen werden tussen glas gemonteerd; voor elke tint was een aparte opname nodig. De verschillende kleuren aan de randen zijn veroorzaakt door een minieme verschuiving van een van de filmlagen in de camera dan wel door een ongelijke grootte van de lagen. Daar waar de drie lagen precies over elkaar vallen, ontstaat een natuurlijk kleurenbeeld.

Lezersactie

Het Parool biedt lezers exclusief de mogelijkheid een tulpenprint van Leendert Blok te kopen.

Formaat 25 x 25 cm
Afwerking Hahnemuhle Giclée fine art print Photo Rag 308 gr, op 10 mm-dik zwart mdf, door FotoLabKiekie
Prijs €250 inclusief btw, afhalen bij de galerie dudokdegroot in Amsterdam (€275 bij verzending door galerie)
Oplage 50 exemplaren (voorzien van certificaat)
Levertijd ± 14 dagen

Om te bestellen, stuur een mail naar info@dudokdegroot.nl onder vermelding van ‘Lezersaanbieding Leendert Blok’.

Op is op, wie het eerst komt, het eerst maalt. Vermeld uw volledige naam en adres.

U ontvangt gegevens over de betaling en de distributie. Dit kan enkele dagen duren.

Het Parool biedt lezers exclusief de mogelijkheid een tulpenprint van Leendert Blok te kopen. Beeld Leendert Blok/Galerie Dudok de Groot
Het Parool biedt lezers exclusief de mogelijkheid een tulpenprint van Leendert Blok te kopen.Beeld Leendert Blok/Galerie Dudok de Groot
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden