PlusAchtergrond

Biograaf Onno Blom schreef over Wolkers en voetbal: ‘Jan vereerde die Ajaxjongens als Griekse goden’

null Beeld

Jan Wolkers was van kinds af een bezeten voetballiefhebber, wat zijn gereformeerde vader sterk afkeurde. Journalist en Wolkersbiograaf Onno Blom (53) verzamelde voor Genialiteit staat nooit buitenspel alles wat met Wolkers en voetbal te maken had. ‘Jan identificeerde zich met Johan Cruijff.’

Maarten Moll

De voetballende Jan Wolkers, daar zijn we niet zo mee bekend.

Maar hij heeft gevoetbald, onze Jan. En hoe!

“In zijn jeugd, toen hij nog in Oegstgeest woonde. Op straat, en keihard, hè! Met bloedende knieën, want anders was het niets. Je moest er gedeukt en gebutst vanaf komen.”

Onno Blom vertelt het met veel enthousiasme. We staan in Betondorp bij het huis in de Akkerstraat, waar Johan Cruijff in zijn jeugd woonde.

In zijn hand houdt hij het 120 pagina’s tellende boek dat hij schreef over Jan Wolkers en voetbal: Genialiteit staat nooit buitenspel.

Ja ja, zie je hem denken. Nu denken ze weer dat ik het aan het uitmelken ben of zo.

Onno Blom is de biograaf van kunstenaar en schrijver Jan Wolkers (1925-2007). In 2017 verscheen de vuistdikke biografie Het litteken van de dood. En daarna nog een compilatie uit Wolkers’ dagboeken, Amstelglorie: zijn notities over de jaren op het gelijknamige Amsterdams volkstuinencomplex. En een privédomeindeel: Memoires van een biograaf. Met als ondertitel: In de voetsporen van Jan Wolkers.

“Nou ja,” zegt Blom, “die biografie telt ruim 1100 bladzijden, maar het hadden er ook 10.000 kunnen zijn.”

Waarmee hij maar wil zeggen dat het helemaal niet zo gek is dat er na die biografie nog een aantal Jan Wolkersboeken volgden. Amstelglorie is echt een heerlijk boek, en ook de jongste loot aan de Wolkersboom ziet er schitterend verzorgd uit. Met Jan Wolkers in een Ajaxshirt op het omslag. Wolkers was een groot liefhebber van het spel van Ajax, en dat van Piet Keizer in het bijzonder.

Truus van Hanegem

“Het begon heel onschuldig. Iemand in Oegstgeest, waar Jan werd geboren, vroeg me of ik niet nog iets had over het dorp en Jan wat niet in de biografie stond. Toen dacht ik meteen aan het voetballen op straat wat hij zo vol vuur heeft gedaan. Ik heb het in de biografie maar heel even over de voetballende Jan, een klein draadje. Maar ik herinnerde me dat hij er een heel mooi essay over heeft geschreven in het voetbaltijdschrift Hard gras: De knieën van Jacquet.”

Blom dacht dat hij een kort verhaal zou schrijven over Wolkers en de bal, en dat hij er een mooie, kleine, bibliofiele uitgave van zou maken. Eerst ging hij dat essay maar eens herlezen. Over dat voetballen op straat, en dat dat van zijn steil gereformeerde vader niet mocht, want dat was onbetamelijk, zeker op zondag, en zou alleen maar tot sportverdwazing leiden.

Op zich al genoeg voor een verhaal, maar Blom herinnerde zich ook dat Wolkers een interview had gedaan voor het blad Filmfan. “Jan was gevraagd bij Willem en Truus van Hanegem op bezoek te gaan om Willem te vragen naar zijn filmvoorkeuren. Een heel leuk stuk. Van Hanegem is al leuk, Truus is geweldig, en Jan bleek ook totaal verkikkerd te zijn op Truus – hij vond haar ontzettend opwindend en lekker, en dat schreef hij dan weer op in zijn dagboek. Toen dacht ik: moet dat er ook niet bij?”

[Tekst gaat verder onder de foto]

Wolkers’ foto van Truus en Willem van Hanegem. Onno Blom: ‘Wolkers vond Truus van Hanegem ontzettend opwindend en lekker, en dat schreef hij dan weer op in zijn dagboek.’ Beeld Jan Wolkers
Wolkers’ foto van Truus en Willem van Hanegem. Onno Blom: ‘Wolkers vond Truus van Hanegem ontzettend opwindend en lekker, en dat schreef hij dan weer op in zijn dagboek.’Beeld Jan Wolkers

(‘Truus had verteld dat ze de acteur Roy Rodgers altijd ‘Rooie Rochus’ noemden omdat ze geen Engels spraken.’)

En natuurlijk kon Blom ook niet heen om het gedicht dat Jan Wolkers schreef over zijn idool Piet Keizer, opgenomen in de door Theun de Winter samengestelde bundel Elf gedichten voor Piet Keizer, volgens Blom het begin van literair schrijven over voetbal, over sport. En hij vond passages in de dagboeken waarin Wolkers naar voetbal kijkt op televisie als naar een lijnenspel op een schilderij van Mondriaan – zijn aantekeningen van de WK’s van 1974 en 1978 – in een tijd dat kunstenaars nog niet literair over voetbal schreven en er gedichten over maakten. “Toen had ik zoveel draadjes, dat er wel een trui aan vast moest zitten. En dat is dit boekje.”

[Tekst gaat verder onder de foto]

Dichtbundel 'Elf gedichten voor Piet Keizer' met daarin ook een gedicht van Jan Wolkers. Beeld privéarchief Jan Wolkers
Dichtbundel 'Elf gedichten voor Piet Keizer' met daarin ook een gedicht van Jan Wolkers.Beeld privéarchief Jan Wolkers

Eruit geramd

Waarom staat we eigenlijk bij het huis van Johan Cruijff? Met op een steenworp afstand de plek waar stadion De Meer stond.

“Naar mijn weten is Wolkers in zijn Amsterdamse tijd nooit in De Meer geweest. Wel twee keer in het Olympisch Stadion, bij wedstrijden van Ajax. Maar de reden dat we hier staan is een associatieve. Kijk, als Jan nadacht over wat voetbal geweldig maakt, dacht hij altijd aan Oegstgeest, aan dat voetballen op straat. Als je nou een speler moet aanwijzen met wie hij zich in dat opzicht verbonden voelde, dan was dat Johan Cruijff. Ook Cruijff was de zoon van een winkelier, een groenteboer, en net als de familie Wolkers had de familie Cruijff een winkel aan huis, met de woning boven de winkel, in een burgermanswijk. Jan kon zich daar volledig mee vereenzelvigen. Een totale identificatie met de situatie waarin de jonge Johan Cruijff begon met voetballen. Een volksjongen met een geniaal creatief talent. Er is dat filmpje van Cruijff die de bal hooghoudt op straat, hier verderop. Dat plezier van dat jongetje met de bal ontroerde Jan… Wat zeg je, gaat dit huis in de verhuur? In het oude huis van Wolkers in Oegstgeest zit nu een sushibar.”

Blom denkt dat Wolkers voetballer had willen worden, of hardloper. Om maar aan dat strenge gereformeerde milieu thuis te ontsnappen. Maar dat werd dus tegengehouden door zijn vader. “Word jij maar beroemd door je godvruchtige levenswandel,” zei de oude Wolkers dan.

“Tekenen mocht wel,” zegt Blom. “En dat heeft hem overgenomen. Hij heeft het hele terrein van zijn jeugd in Oegstgeest vastgelegd in tekeningen en schilderijen. En dat was zijn ontsnapping, om als het ware zelf hemel en aarde op papier te zetten, kunstenaar te worden en zijn leven zelf in de hand te hebben. Hij heeft nooit meer gevoetbald. Misschien heeft zijn vader het er toch bij hem uitgeramd.”

Hardloper met erectie

De bal was een potlood geworden. En nog later een pen, toen hij als schrijver doorbrak met Kort Amerikaans.

Met die pen tekende hij ook fraaie dingen op die in Genialiteit staat nooit buitenspel staan. Een interview met Sjaak Swart in zijn sigarenzaak in Amsterdam-Oost, het genoemde interview met de Van Hanegems, het gedicht voor Piet Keizer. Een hilarische anekdote over een hardloper met een erectie, die daardoor net niet won.

Blom: “Wolkers schrijft dan: ‘Het is duidelijk te zien dat hij een erectie had op de foto in de krant.’ Maar die hardloper bestond. En die foto bestaat, die heb ik gewoon gevonden! Wolkers maakte overal literatuur van, en dat is ook heel goed, want wat wil je anders van een schrijver? Maar de feiten klopten wel.”

Veel ook over Piet Keizer. “Wolkers die commentaar geeft bij beelden van Piet Keizer in Zomergasten. Dat is geweldig, dan ging hij helemaal over de kop hè?” Blom gaat er even voor zitten, en dan, met de stem van Jan Wolkers: “‘Geweldig! Kijk hem nou, hè. Hij valt ook zo mooi!’ Wolkers’ talent voor bewondering was oneindig, hij vereerde die jongens van Ajax echt als Griekse goden.”

Al moest Keizer, zo lezen we ook, niets van verering weten. “De verering van Jan voor Piet Keizer was totaal. Ze zeggen wel: Cruijff was de beste van Europa, maar Keizer was de beste van Ajax. Dat vond Wolkers echt. Hij noemde Keizer de Rimbaud van de Nederlandse velden, een grillig genie. Hij deed achteloos over zijn talent, en als iemand hem prees, werd hij al snel netelig. Maar op die bundel gedichten was hij supertrots.”

Levenswijsheid

Nog even terug naar Zomergasten. Waar een doelpunt van Johnnie Rep werd getoond. Blom: “Voetbalcommentator Herman Kuiphof zegt dan zoiets van: ‘Schitterende goal van Rep, maar ik vraag me af of het geen buitenspel was.’ Waarop Wolkers zegt: ‘Genialiteit staat nooit buitenspel.’ Dat is toch schitterend! Daar komen sport en literatuur samen. Een levenswijsheid.”

Kleine toegift. Jans vader, die zijn zoon dus altijd het voetballen verbood, is op zijn oude dag verzot geraakt op voetbal. Uit het dagboek van Jan Wolkers van 3 maart 1972: ‘Ik ben bang dat als hij te sterven komt dat hij met zijn laatste adem niet de naam van Christus fluistert maar van Cruijff of Keizer.’

Onno Blom: Genialiteit staat nooit buitenspel – Jan Wolkers & voetbal, uitgeverij Het Tillenbeest, 120 blz., €17,50.

Onno Blom, journalist en biograaf van kunstenaar en schrijver Jan Wolkers (1925-2007). In 2017 verscheen zijn biografie 'Het litteken van de dood'. Beeld Taco van der Eb
Onno Blom, journalist en biograaf van kunstenaar en schrijver Jan Wolkers (1925-2007). In 2017 verscheen zijn biografie 'Het litteken van de dood'.Beeld Taco van der Eb

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden