Plus Interview

Babs Gons: ‘Als je wil weten wat er leeft, moet je naar spoken word luisteren’

Babs Gons Beeld Ernst Coppejans

Babs Gons (47) weet uit ervaring dat op een podium staan je meer zelfvertrouwen kan geven. Deze week verscheen haar verzamelbundel Hardop: een staalkaart van spoken word in Nederland.

Tijdens een interview met Babs Gons word je tussendoor getrakteerd op fragmenten van haar spoken word. Bijvoorbeeld wanneer ze ritmisch vertelt over een meisje wier moeder niet weet dat je een afro niet droog moet uitborstelen omdat het haar dan afbreekt, en hoe je altijd net iets meer in de pas moet lopen als buitenstaander.

Gons groeide op in een klein ‘wit’ dorp. Als een van weinige donkere meisjes werd zij regelmatig vergeleken met Denise Huxtable, Whitney Houston en zelfs Bob Marley. Haar zwarte vader was kort na haar geboorte teruggekeerd naar Texas. Gons miste geen vaderfiguur; ze had een stiefvader die haar leerde fietsen en naar zwemles bracht. “Wel miste ik de link naar een deel van mijn afkomst, en daarmee mijn kleur. Er was niemand om me over die kant van mij te vertellen, over mijn wortels die in Texas liggen. Daardoor heb ik een bepaald gevoel van veiligheid gemist. Als enige gekleurde in een totaal witte omgeving ben je zo ontzettend zichtbaar.”

Duidelijkheid

In tv-programma De Nieuwe Maan vertelt Gons in een hartverscheurend gedicht hoe kinderen die zonder biologische vader opgroeien, de afwezige vader vaak opblazen tot mythische proporties, en in hun fantasie een koning van een Afrikaanse stam, spion of professioneel basketballer van hem maken. Gons wist dat haar vader goed kon schoonspringen; in haar ogen was hij wereldkampioen. Ook had ze dromen over een tv-show van Ricki Lake, waarin zij en haar vader elkaar na jaren huilend in de armen zouden vallen. De werkelijkheid was veel wonderlijker.

Twintig jaar geleden liep Gons een Amsterdamse kroeg in en vroeg een plaatje aan bij de dj. Hij bleek dezelfde voor- en achternaam te hebben als haar Texaanse vader. Dat was geen toeval: ze had per ongeluk haar halfbroer ontmoet. “Mijn broer had nog wel contact met mijn vader en zo werd ik op 27-jarige leeftijd ineens gebeld door mijn vader.” Echt romantisch wordt het als Gons’ vader terug naar Nederland komt en weer verliefd wordt op haar moeder. Inmiddels zijn ze getrouwd. Voor Gons was er nu ­duidelijkheid over haar afkomst, maar een vader had ze niet meer echt nodig. “Ik was inmiddels volwassen.”

Toch zijn die wortels van haar vaders kant van groot belang. Tijdens een optreden in een jasje met Afrikaanse print, zegt Gons dat ze graag haar dna aan de buitenkant draagt. Als kind voelde ze zich soms meer verwant met boekpersonages uit het zuiden van de Verenigde Staten dan met mensen twee huizen verderop in haar eigen straat. “Het is van belang om jezelf weerspiegeld te zien in je omgeving, trots te kunnen zijn op je afkomst. Als ik de tram of een bruine kroeg in stap, kijk ik onwillekeurig toch even of ik de enige gekleurde ben en of ik hier welkom ben. Het verbaast me dat ik op de school van mijn zoon soms nog steeds word aangezien voor de moeder van een van de enige andere zwarte kinderen op school, of als ik bij een optreden word aangesproken als de enige andere zwarte vrouw in de line-up.”

Hiphop en rap

Gons, een onvermoeibare pleitbezorger van de spokenwordbeweging, wil met haar boek een tijdsbeeld geven van de kunstvorm – een overzicht dat je op tafel of naast je bed kunt leggen. Het bevat werk van artiesten als Akwasi en stadsdichter Gershwin Bonevacia. Maar wat kan een boek betekenen voor een wereld die juist geschapen is voor het gesproken woord? “Als ik ergens optreed en er mensen naar de verkooptafel met boeken van mijn literaire collega’s lopen, reageren ze altijd verbaasd dat er geen boek is waarin ze de spokenwordteksten nog eens rustig kunnen nalezen.”

Volgens Gons staat spoken word met één been in de ­wereld van de literatuur en één been in de performance kunst. Er zijn minder regels voor metrum en stijlfiguren dan in de literatuur en daardoor klimmen mensen makkelijker het podium op; ook als ze minder goed zijn in taal. “In een voordracht hoor je het verschil niet tussen een d en t.” Ze heeft ervaring met het werken met spoken word in buurthuizen, op scholen, met kinderen, pubers, mensen met een migratieachtergrond, gepensioneerden met veel vrije tijd en jongeren in azc’s.

Spoken word komt uit dezelfde baarmoeder als hiphop. Zoals Amerikaanse rappers in Harlem hun buurt beschreven en benoemden wat er in hun wereld beter kon, laten de Nederlandse spokenwordartiesten ook van zich horen. “Ik zeg altijd dat als je wilt weten wat er leeft in de samen­leving, je naar een spokenwordavond moet gaan.”

In de jaren negentig en nul stelde Gons elke maand zo’n avond samen in Paradiso: Palabras. Ze haalde de beste Amerikaanse en Engelse artiesten naar Nederland, maar merkte dat het aan Nederlandse aanwas ontbrak. Samen met Lies Aris begon ze de Poetry Circle Nowhere, een landelijk ­platform voor schrijvende performers en performende schrijvers, waar talent zich kon ontwikkelen.

Babs Gons Beeld Ernst Coppejans

Dat ging in fases, net als bij hiphop en rap: “Eerst gaan we de Amerikanen nadoen en hebben we het over bitches en de ghetto, ook al woon je in Castricum en ga je alleen naar de tennisclub. Dan gaan we het vertalen en een eigen stem zoeken. De noodzaak om te vertellen wat er om je heen ­gebeurt, is altijd aanwezig. Dit leren uiten in een eigen verhaal is bijzonder waardevol. Op een paar Engelse scholen is bewezen dat leerlingen die les kregen in spoken word hogere resultaten haalden bij andere vakken. Je leert dat jij het waard bent om gehoord te worden en dat werkt overal in door.”

Heilige huisjes

Spoken word is ook onlosmakelijk verbonden met verzet. Dit wortelt in de jazz, de Beat Poets en de Amerikaanse burgerrechtenbeweging. In de jaren vijftig waren het in Nederland Simon Vinkenoog en Jules Deelder die de literaire wereld in verwarring brachten met hun experimentele podiumwoordkunst. Volgens Gons is spoken word, net als elke kunstvorm, een reactie op een tijdgeest, waarbij een generatie of een stel heilige huisjes omver geschopt moet worden. Juist bij jongeren is die noodzaak groot: ze willen graag kwijt hoe zij over de wereld denken en wat er moet veranderen. “Dat kan een vrouw met hoofddoek zijn die vertelt hoe ze altijd in de hoek wordt gedwongen, maar schrijven over vreemdgaan kan ook een vorm van protest zijn tegen onze kijk op romantische relaties.”

Of het voor haar een daad van verzet was om op dat podium te gaan staan, weet Gons niet. Wel vertelt ze in een ­gedicht hoe ze soms in een dorp vol mensen met blond haar en blauwe ogen wegkroop tussen de pagina’s van Bernlef, Bordewijk en Dostojewski. Mijn billen pasten niet in de broeken van Brontë / En mijn haar paste niet op de ­pagina’s van Marga Minco. Dus ging ze zelf verhalen vertellen.

Babs Gons: Hardop, uitgeverij Atlas Contact, €20.

Wat is spoken word?
Spoken word is een kunstvorm waarbij iemand op een podium in cadans en in een ritme een zelf ­geschreven literair verhaal vertelt. ­Lichaamstaal en gezichtsuitdrukking spelen hierbij ook een rol. ­“Iemand die dit goed beheerst, kan zelfs het telefoonboek mooi voordragen,” zegt Babs Gons.

Maar het gaat juist ook om de inhoud: er bestaat een noodzaak om iets te vertellen. De artiesten vertellen vaak een maatschappelijk of politiek verhaal, met een duidelijke link met de grootstedelijke, diverse cultuur.

Dit, gecombineerd met het feit dat er minder regels zijn voor stijl­figuren dan in de poëzie, werkt vaak emanciperend voor jongeren. Het maakt het makkelijker voor ze om het spokenwordpodium op te stappen en contact met het publiek te maken – een ander essentieel onderdeel van spoken word. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool.nl.