Anna Enquist: Contrapunt

Muziek en literatuur zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden in het leven en werk van Anna Enquist. In haar eerste roman, Het meesterstuk, gebruikte ze Mozarts opera Don Giovanni als structurerend element. In Contrapunt (haar nieuwe roman, die overmorgen zal verschijnen) laat ze zich leiden door Bachs Goldbergvariaties.

Een andere rode draad in het werk van Enquist is verlies. In veel van haar vroegere poëzie betreft dat het nog tamelijk onschuldige verlies van opgroeiende kinderen, die onvermijdelijk op een dag het nest zullen verlaten. In haar vorige roman, De thuiskomst, over het leven van ontdekkingsreiziger James Cooke, verplaatste ze zich in de rouwgevoelens van diens vrouw, die liefst zes kinderen verloor.

Enquist zelf verloor in de zomer van 2001 haar dochter van 27 bij een verkeersongeval in hartje Amsterdam, waarbij de beruchte 'dode hoek' haar fataal werd. In haar poëziebundel De tussentijd deed ze een eerste poging tot verwerking van die tragedie, een poging die in de ogen van vele critici bleef steken in larmoyante pathetiek. Dat zal me niet nog een keer gebeuren, moet Enquist hebben gedacht toen ze aan Contrapunt begon.

Niet toevallig koos ze voor de Goldbergvariaties van Bach, een cyclus voor piano die hij componeerde na de voortijdige dood van zijn zoon Bernhard. Voor de componist een recept tegen krankzinnigheid, schrijft Enquist in haar roman: 'Anderhalf jaar lang sloot Bach zich op met de muziek die een voertuig werd voor zijn wanhoop. (...)

Hij hield zijn zoon bij zich als hij zich in de variaties verdiepte, hij werd niet gek van radeloosheid zolang hij componeerde, hij werkte aan een klinkend grafmonument voor het verloren kind.' Iets dergelijks moet Enquist hebben ervaren bij het schrijven van haar roman.

In hoofdstukken genoemd naar de variaties in die Goldbergcyclus beschrijft ze haar emotionele en technische gevecht met de muzikale materie.

Muziek is de ultieme begeleiding van het rouwproces: 'Het bevrijdende van muziek is toch dat je de knellende, deprimerende woorden kan loslaten om in klanken te gaan denken, in lijnen, in akkoorden.

Er hoefde niets geformuleerd of vertaald te worden.' Muziek verjaagt de woorden: 'Dan zou het gaan om wat het lied haar liet voelen.' De daarin vertolkte temperamenten en gemoedstoestanden roepen allerhande herinneringen op aan de dochter. Enquist neemt ons hinkstap- sprong en achronologisch mee door de tijd, langs de levensfasen van een opgroeiend meisje. Dat levert (op z'n best) aardige anekdotes op en laat zien hoe de moeder naar haar kijkt: vol trots en bewondering over haar vorderingen in het leven, maar ook met de angstvalligheid van een moeder die haar dochter tegen beter weten in niet kan loslaten.

Het is op zichzelf een verdienste dat Enquist de op de loer liggende pathetiek heeft weten te omzeilen.

Maar de manier waarop ze afstand houdt door te spreken van 'de vrouw', 'de moeder' en 'de dochter', komt nogal krampachtig over, en is op den duur irritant afstandelijk.

Vermoedelijk uit angst voor melodrama is Enquist hier in het andere uiterste verzeild. Het levensverhaal van haar dochter blijft steken in een braaf verslag. De beschrijving van haar gevecht met de muziek verzandt in saaie technische verhandelingen.

Het is natuurlijk een gouden idee de Goldbergvariaties als uitgangspunt te nemen voor een roman die de rouw van de moeder verbeeldt en tegelijkertijd een postuum monument voor de verloren dochter is. En Contrapunt kent zeker mooie momenten - zoals de slotaria, die me op de valreep nog wist te ontroeren.

Maar het idee is sterker dan de uitwerking.

Wat Contrapunt vooral mist, is toon, stem, melodie en ritme van zinnen. En ja, als geen muziek in de taal zit, komt zo'n boek natuurlijk nooit tot leven. (ALLE LANSU)

Anna Enquist: Contrapunt
De Arbeiderspers, €18,95

null Beeld
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden