PlusAchtergrond

Animal Studies is een vak: ‘Ik zal best gezien worden als een dierengekkie’

Het keuzevak Animal Studies aan de UvA laat ons op een andere manier naar dieren kijken. Met verstrekkende gevolgen, zegt Maarten Reesink (57), pionier van het vakgebied in Nederland, van wie vandaag het boek Dier en mens uitkomt.

Volgens Maarten Reesink denken we te weinig na over onze relatie met dieren. Beeld Ted Struwer
Volgens Maarten Reesink denken we te weinig na over onze relatie met dieren.Beeld Ted Struwer

Toen media- en cultuurwetenschapper Maarten Reesink in 2008 voorstelde om een keuzevak Animal Studies aan de Universiteit van Amsterdam te gaan verzorgen, werd daar nog smakelijk om gelachen.

“Ik was niet bij de vergadering waar mijn voorstel werd besproken, maar ik hoorde dat men echt onder tafel lag. Gelukkig was er iemand die toch even ging googelen, en toen op duizenden hits stuitte uit met name de Angel­saksische wereld.”

Zo maakte het keuzevak Animal Studies, studie van hoe we met dieren omgaan en hoe we over ze denken, zijn debuut in Nederland. “Ik vroeg de studenten altijd welke reacties ze kregen als ze vertelden dat ze dit vak volgden. Een vader van een studente had gezegd: ‘Dat is leuk schat, maar ga je ook nog iets serieus doen?’ Dat heeft ook met de generatie te maken. Jongeren begrijpen heel goed dat dit vakgebied lang zo gek niet is.”

De tijden zijn veranderd. Reesink geeft nu werkgroepen en hoorcolleges, waar steevast meer belangstellenden voor zijn dan er plek is. In januari richtte hij met andere wetenschappers het Centrum voor DierMens Studies op, een interdisciplinair kennisplatform voor onderzoekers en studenten die zich op de relatie tussen mens en dier richten.

En hij heeft het boek Dier en mens geschreven, over het dier in onder andere de filosofie, geschiedenis, populaire cultuur, media, biologie, samenleving en in het wild. Het is de eerste Nederlandstalige introductie tot dat relatief jonge vakgebied van de Animal Studies, ook wel Human-Animal Studies of mens-dier studies genoemd.

Hoe is dit onderzoeksgebied komen opzetten?

“In mijn boek leg ik de basis bij een essay uit 1979 van kunstcriticus en schrijver John Berger, die zich afvroeg waarom we eigenlijk naar dieren zouden moeten kijken. Hij constateerde dat we steeds meer van de echte dieren vervreemd raken, terwijl ze in symbolische vorm overal aanwezig zijn: als knuffel, mascotte, in tekenfilms, op posters, in printjes op kleding et cetera. Hij stelde voor het eerst enkele fundamentele vragen over onze relatie met de dieren.”

“Er waren ook andere ontwikkelingen: de biologie toonde aan dat dieren veel minder van ons verschillen dan we dachten, vooral wat betreft emoties, denken, gedrag. En na de emancipatiebewegingen rond religie, etniciteit en gender komen we uiteindelijk uit bij de meest gemarginaliseerde groep van allemaal: de dieren.”

Wat heeft Animal Studies veranderd in de wetenschap?

“De geesteswetenschappen – taal, filosofie, rechten, antropologie, sociologie en meer – hadden lange tijd de gewoonte om de dieren door te schuiven naar de biologie. De Engelse naam voor die disciplines spreekt boekdelen: the humanities. Ze gingen per definitie alleen over mensen.”

“Maar er heeft een zogenoemde animal turn plaatsgevonden en de geesteswetenschappen hebben het dier ontdekt. Daarmee ontstonden de beesteswetenschappen, zeg ik weleens. En dan blijken sociale wetenschappers tot inzichten te komen over de mens-dierrelatie die we niet snel hadden opgedaan als de biologie een monopolie op de studie naar dieren had gehouden. Bijvoorbeeld dat katten en honden naar ons toe op een andere manier communiceren dan naar soortgenoten. Ze versimpelen hun taal voor ons.”

Is Nederland rijp voor dit nieuwe kijken naar dieren? We waren het eerste land met een dierenpartij in het ­parlement.

“Animal Studies is het grootst in de Verenigde Staten, Engeland, Australië en Nieuw-Zeeland. In Europa hobbelen wij een beetje achter Spanje, Duitsland en Frankrijk aan. Terwijl we hier wel een paar grote vraagstukken rondom dieren hebben liggen. We hebben de meest intensieve veehouderij ter wereld en de biodiversiteit holt achteruit.”

Hoopt u dat uw boek tot verandering leidt?

“Ik wil eerst dat we wat meer over dieren gaan nadenken. En dan hopelijk concluderen dat we ze beter moeten behandelen. Je kunt daarentegen ook alles doordenken en dan besluiten dat je nog steeds dieren wilt eten, bijvoorbeeld. Maar dan heb je er in elk geval bewust over nagedacht. Onze omgang met dieren is nu zo gedachteloos.”

Geef eens een voorbeeld?

“Laat ik eens wegblijven uit de bio-industrie; ik neem mijn kat. Als ik vroeger iets voor mijn interieur kocht, dacht ik eigenlijk nooit aan wat zij daarvan vond. Terwijl ik die ruimte wel met haar deel. Nu neem ik dat mee in mijn overwegingen. Laatst bedacht ik om de achterwand van een Ikeakast niet te monteren, zodat mijn kat lekker door die kast heen kan rauzen.”

Hoe weet u dat een kat dat leuk vindt?

“Ze doet niet anders! Ander voorbeeld: soms als je langs een weiland loopt, loeit er een koe naar je. Dat negeerde ik vrijwel altijd. Maar nu weet ik dat koeien anders loeien naar mensen dan naar andere koeien. Dat dier wil dus iets zeggen. Geen idee wat, maar het is fascinerend om je daarin te verdiepen.”

“Als we meer over dieren gaan nadenken, pakt dat niet alleen voor hen vaak beter uit, maar het is ook leuker voor ons, want ze worden veel interessanter. Dus nu zeg ik altijd iets terug tegen zo’n koe. Gewoon in mensentaal.”

Kan me voorstellen dat mensen daar gek van opkijken.

“Ik zal best gezien worden als een ‘dierengekkie’. Interesse voor dieren, of begaan zijn met hun lot, wordt nog steeds wel als kinderachtig of sentimenteel bestempeld. Of zelfs als decadent: we hebben toch wel belangrijkere zaken op te lossen?”

U schrijft dat dieren ‘gemarginaliseerd, getrivialiseerd en geridiculiseerd’ worden. Hoe komt dat?

“Je ziet het overal; denk aan tekenfilms en memes, maar bijvoorbeeld ook in de Tweede Kamer bij de behandeling van de moties of circusolifant Buba mocht blijven. De kern van al het westerse denken over dieren is toch het menselijke exceptionalisme: het idee dat wij mensen fundamenteel anders zijn dan dieren. Niet alleen anders, maar ook bijzonder, meer, beter. De enige met verstand, of gevoel, of moraal, of een ziel, of wat er dan ook wordt opgevoerd.”

Waarom is dit idee zo hardnekkig?

“Al sinds Darwin weten we dat we letterlijk verwant zijn aan de dieren, dat we zelf ook dieren zijn, maar het idee dat we iets unieks zijn zit bijzonder diep ingebakken. Dat idee gaat terug tot de oude Grieken en zit ook in het christendom.”

“We kunnen maar met moeite uit dat perspectief komen. Ook omdat het ons wel goed uitkomt: zolang we kunnen volhouden dat alleen mensen voelen, lijden en denken, kunnen we met de dieren doen wat we willen. Bio-industrie, jacht, dierproeven, dieren gevangen nemen.”

Hebben de dieren er ook nog iets aan dat we ze nu ­‘herontdekken’?

“Niet alleen de dieren, wijzelf ook. Denken over dieren is ook altijd denken over onszelf. Het gaat over onze plaats in de wereld. Als we gaan inzien hoezeer mensen en dieren verbonden zijn, kan dat het beginpunt vormen van een andere omgang met de planeet. Dieren en natuur zijn nu overal ter wereld in de verdrukking. Via de dieren kunnen we een meer ecocentrische blik ontwikkelen.”

Via de dieren naar een ander wereldbeeld?

“Stel je eens voor dat je uit de bubbel van onze tijd zou kunnen stappen om onze huidige ideologie te beschouwen. Ik denk dat we in de toekomst met grote verwondering zullen kijken naar die 21ste eeuw, waarin de mensen dachten dat ze met al hun technologie en macht losstonden van de rest van aarde.”

Maarten Reesink: Dier en mens – De band tussen ons en andere dieren, Boom Uitgevers Amsterdam, €29,90.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden