PlusAchtergrond

Alejandra Ortiz moest vluchten uit Mexico: ‘Niemand mocht weten dat ik een trans vrouw was’

Documentaire fotograaf Iris Haverkamp Begemann (33) en Alejandra Ortiz (39), trans vrouw en vluchteling uit Mexico, werkten samen aan een bijzonder multimediaproject: I Went on a Holiday to the Country You Fled From. ‘Wat het paradijs is voor de één, is de hel voor de ander.’

Sara Luijters
Uit: ‘I Went on a Holiday to the Country You Fled From’ (2021). De ouders van Alejandra Ortiz, Julian en Conchita. ‘Als ik deze foto zie, kan ik me amper voorstellen dat deze vriendelijke documentaireachtige mensen dezelfden zijn die me zo'n onwaardig, ongeliefd en onbeschermd gevoel gaven.'  Beeld Iris Haverkamp Begemann
Uit: ‘I Went on a Holiday to the Country You Fled From’ (2021). De ouders van Alejandra Ortiz, Julian en Conchita. ‘Als ik deze foto zie, kan ik me amper voorstellen dat deze vriendelijke documentaireachtige mensen dezelfden zijn die me zo'n onwaardig, ongeliefd en onbeschermd gevoel gaven.'Beeld Iris Haverkamp Begemann

Alejandra Ortiz vluchtte zeven jaar geleden uit haar geboorteland en woont sindsdien zonder verblijfsvergunning in Nederland, omdat de IND Mexico ziet als veilig land. Voor een trans persoon als Alejandra is dit echter allesbehalve de waarheid. Mexico is, na Brazilië, het dodelijkste land voor trans personen.

Dat ontdekte ook documentaire fotograaf Iris Haverkamp Begemann, die door een gemeenschappelijke vriend aan Ortiz werd voorgesteld. Het was het begin van een bijzondere vriendschap. Hoewel Ortiz in Amsterdam een veilige haven heeft gevonden, samen met haar zelfgekozen familie van andere trans vluchtelingen uit Latijns-Amerika, kan ze hier niet echt een toekomst opbouwen zolang ze geen verblijfsvergunning krijgt. Die afwachtende staat omschrijft ze als living in limbo.

Iris Haverkamp Begemann: “Toen ik Alejandra ontmoette wist ik meteen dat ik iets wilde met haar verhaal, maar in welke vorm dit gegoten moest worden, wist ik niet direct. Toen een vriendin me vorig jaar vroeg om mee op vakantie te gaan naar Mexico, viel opeens het kwartje: ik wilde de belangrijke plekken uit Alejandra’s jeugd fotograferen. Plekken waar ze zich zowel heel veilig, als extreem onveilig heeft gevoeld. Instagram stond in die periode vol met foto’s en filmpjes van Amsterdammers die in Mexico vakantie aan het vieren waren, terwijl Alejandra datzelfde land heeft moeten ontvluchten omdat ze haar leven niet zeker was. Wat het paradijs is voor de één, is de hel voor de ander, het is een contradictie die ik met mijn camera wilde onderzoeken.”

[Tekst loopt door onder de foto.]

Documentaire fotograaf Iris Haverkamp Begemann en Mexicaanse vluchteling en trans vrouw Alejandra Ortiz. Ortiz: ‘De IND gelooft niet dat ik onveilig ben in Mexico en geeft me geen status.’ Beeld Sophie Saddington
Documentaire fotograaf Iris Haverkamp Begemann en Mexicaanse vluchteling en trans vrouw Alejandra Ortiz. Ortiz: ‘De IND gelooft niet dat ik onveilig ben in Mexico en geeft me geen status.’Beeld Sophie Saddington

Verloren dochter

Ortiz was niet meteen enthousiast over de reis naar haar geboorteland, vertelt ze: “Ik kom uit een gehucht in het noorden van Mexico, er is veel drugsgerelateerd geweld, het is er gevaarlijk. Ik had mijn familie al tien jaar niet meer live gezien. Maar door in mijn geboortedorp te logeren was Iris relatief veilig en kon ze mijn oren en ogen zijn.”

Ze pakte een tas vol cadeautjes in voor Iris om aan haar familie uit te delen, en tekende een plattegrond van het dorp, met daarop de belangrijkste plekken uit haar jeugd. Zoals het huis van haar grootmoeder, waar ze zich als kind verkleedde in de meest prachtige jurken uit de jaren zestig. De kerk, het zoutmeer, en de begraafplaats – de enige plek waar Ortiz met rust werd gelaten omdat niemand daar, vanwege een sterk bijgeloof, ooit durft te komen.

Haverkamp Begemann werd van het vliegveld gehaald door de enige Engelssprekende persoon uit Ortiz’ familie, haar broer Cesar, een wijnliefhebber. “Als een soort zoenoffer bracht ik een fles Italiaanse rode wijn voor hem mee,” vertelt de fotografe. “Ik verbleef zes dagen in het huis van Alejandra’s ouders. Haar moeder barstte in tranen uit toen ze mij zag en omhelsde me alsof ik haar verloren dochter was.”

Fysiek geweld

Alle communicatie tussen Iris en de familie ging via Google Translate. “Ik ben gewend dat mijn omgeving redelijk veilig is en het geen probleem is om alleen de straat op te gaan. In mijn naïviteit dacht ik dat dit gewoon kon, maar dat bleek daar te gevaarlijk. Ik bracht veel tijd binnenshuis door, waar Alejandra’s moeder altijd aan het koken was. Die ene keer dat ik alleen met mijn camera op pad ging, verdwaalde ik meteen! Uiteindelijk ben ik wel op de meeste plekken geweest die op Alejandra’s plattegrond stonden.”

Naast het bezoek aan het geboortedorp van Ortiz reisde Haverkamp Begemann af naar Mexico-Stad, waar ze portretten maakte van de trans community. “Ik bezocht er onder andere een safehouse. Veel trans personen belanden vanwege de discriminatie en uitsluiting op straat, in het sekswerk, of raken verslaafd. Als je als trans persoon niet gesteund wordt door je familie, zoals Alejandra, moet je wel héél sterk in je schoenen staan om je te wapenen tegen alles wat erover je heen komt.”

Voor Ortiz werd het te onveilig, ze besloot in 2015 te vluchten na de moord op een trans vrouw in Mexico-Stad. “Ze werd gevonden met haar hoofd afgehakt. Ik leefde in die periode als cis vrouw (overeenkomstig het geslacht bij geboorte, red.). De naam op mijn paspoort had ik al veranderd – illegaal, want anders was het een lang en kostbaar proces, dat destijds bovendien alleen was voorbehouden aan inwoners van Mexico-Stad – en ik werkte bij een callcenter. Niemand mocht weten dat ik een trans vrouw was, ik leefde er met twee identiteiten en in de voortdurende angst om ontdekt te worden. Dat was geen leven.”

Haar bestaan in Amsterdam omschrijft ze als een gouden kooi. “Er is hier minder sprake van fysiek geweld tegen trans personen dan in Mexico, maar is wel degelijk veel onzichtbaar leed.”

Bezeten door de duivel

De expositie heeft meerdere lagen, vertelt Haverkamp Begemann: “Ik wil er ook mijn eigen identiteit mee bevragen. Als in Nederland geboren cis vrouw hoef ik nooit vragen te beantwoorden over mijn gender, ik weet ook niet hoe het is om altijd in angst te moeten leven. Mijn privilege heb ik ingezet om dit project te kunnen maken.”

De tentoonstelling is als een visueel dagboek van herinneringen aan de geboorteplaats van Ortiz, waarbij de foto’s een andere lading krijgen door de persoonlijke verhalen van Alejandra Ortiz. In de begeleidende teksten vertelt ze over haar jeugd, waarin mensen met haar omgingen alsof ze bezeten was door de duivel. Ze schetst zo een beeld van de patriarchale Mexicaanse samenleving, waarin de man altijd een stoere macho is, de vrouw zedelijk en zorgzaam en waar queer en trans personen vogelvrij zijn verklaard.

Haverkamp Begemann: “Ik wil met dit project een licht schijnen op de staat van ‘limbo’ waar mensen als Alejandra in verkeren; ze zijn nergens echt welkom of veilig. Het is ook een oproep aan de IND om niet alleen naar de feiten te kijken, maar meer aandacht te tonen voor individuele verhalen. De IND moet veel humaner worden.”

‘I Went on a Holiday to the Country You Fled From’: van 16/7 t/m 21/8, in Melkweg Expo, Marnixstraat 409, Amsterdam. De opening is 15/7, 17.00-21.00 uur.

Pink Limbo

Tijdens de expositie I Went on a Holiday to the Country You Fled From zal Alejandra Ortiz een performance geven. Hiervoor zal ze zeven dagen en nachten verblijven in een ruimte tussen twee glazen wanden, voor het raam in de Melkweg Expo aan de Marnixstraat. “Iedere dag staat voor een jaar in Nederland. Ik wil met de performance de aandacht vragen voor de dualiteit van mijn bestaan en dat van andere vluchtelingen. De IND gelooft niet dat ik onveilig ben in Mexico en geeft me geen status, hierdoor kan ik hier niet volledig mijzelf zijn. Ik kan in Amsterdam wel over de prachtige grachten wandelen, maar tegelijk mag ik hier niet wonen, werken of studeren: ik ben hier, maar tegelijk ook weer niet. Ik nodig bezoekers uit om tijdens de performance hierover met mij in gesprek te gaan.”

Pink Limbo: van 15/7 (opening om 20.00 uur) t/m 22 /7 in Melkweg Expo. Op 18/8 is er een pre-presentatie van de autobiografie van Alejandra Ortiz, die in oktober zal verschijnen bij Lebowski Uitgevers.

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden