PlusInterview

Akelig actuele oorlogstrauma’s in Oekraïense archiefdocumentaire: ‘Ik wil de kijker onderdompelen’

De Oekraïense filmmaker Sergei Loznitsa (57) houdt in zijn nieuwe archiefdocumentaire Babi Yar. Context opnieuw het heden een spiegel voor via oorlogstrauma’s uit het verleden. ‘Daders, slachtoffers en getuigen vertellen uit eerste hand wat bij Babyn Yar is gebeurd.’

Joost Broeren-Huitenga
Tijdens de Holocaust werden ­in enkele dagen 33.771 Joden vermoord en begraven in het ravijn Babyn Yar nabij Kiev. Beeld
Tijdens de Holocaust werden ­in enkele dagen 33.771 Joden vermoord en begraven in het ravijn Babyn Yar nabij Kiev.

‘Hoop is noodzakelijk om te leven te midden van zo veel onverdraaglijke ontberingen.’ Dat staat te lezen onder de gravure Hoop van Pieter Brueghel de Oudere uit 1559. Rondom een vrouwelijke figuur die de hoop voorstelt, zijn tientallen mensen overvallen door allerlei ellende: schepen lopen op de klippen, huizen staan in brand, alom ziekte en verderf.

Voor Sergei Loznitsa is die honderden jaren oude tekening nog altijd de scherpste verbeelding van het concept hoop. Een concept waar de filmmaker mee worstelt sinds het uitbreken van de oorlog in Oekraïne, het land waar hij opgroeide en dat hij beschouwt als zijn thuisland, hoewel hij in de Sovjet-tijd werd geboren in Wit-Rusland en nu alweer bijna twintig jaar in Duitsland woont.

De huidige oorlog zet ook Loznitsa’s nieuwste film Babi Yar. Context in een nieuw licht. De documentaire, volledig samengesteld uit archiefbeelden, draait om een massamoord tijdens de Holocaust, waarbij in enkele dagen tijd 33.771 Joden werden vermoord en begraven in het ravijn Babyn Yar nabij Kiev. Dat was al akelig actueel toen de film in juli 2021 in première ging op het filmfestival van Cannes, maar nu helemaal. “Alles waar we vorig jaar bang voor waren, onze grootste angsten, zijn nu werkelijkheid,” zegt Loznitsa in een videogesprek.

Waarschuwingen

Ook in eerdere films reflecteerde Loznitsa al via het verleden op zaken die hem verontrusten in het heden. Archiefdocumentaires als The Trial, over een Sovjet-showproces, en State Funeral, over de begrafenis van Stalin, legden de werking van een totalitair bewind bloot. “En met Donbass maakte ik een film die expliciet waarschuwde voor de huidige oorlog. Ik geloof niet dat veel mensen naar die waarschuwingen hebben geluisterd. Maar als ik me ergens zorgen over maak, is het mijn taak als kunstenaar om dat om te zetten naar films die erop reflecteren.”

Babi Yar. Context begon niet als film, maar als een installatie voor het Babyn Yar Holocaust Memorial Center, dat in Kiev in aanbouw is – of was. Dat werk zou gaan bestaan uit losse, kortere fragmenten. Voor zijn research kon Loznitsa voortbouwen op het onderzoek dat hij al deed voor een fictiefilm over het drama van Babyn Jar, die hij nog altijd hoopt te maken.

“Anderhalf jaar lang zochten we in verschillende archieven naar materiaal,” vertelt Loznitsa. “Telkens als we iets nieuws vonden, creëerde ik daar een nieuwe episode mee. Maar toen ik stuitte op de passage uit het essay Oekraïne zonder Joden van Vasili Grossman uit 1943, een tekst die nu ook in de film zit, zag ik een basis om er ook een film van te maken.”

[Tekst loopt door onder trailer]

Uit eerste hand

Die tekst is de enige vorm van commentaar die Loznitsa in de film geeft: zoals altijd laat hij het archiefmateriaal voor zichzelf spreken. “Toch heeft Babi Yar. Context meer dialogen dan veel van mijn eerdere films, in de beelden van de rechtszaken tegen Duitse soldaten die in 1946 plaatsvonden in Kiev. Dat zijn heel belangrijke scènes voor de film – daders, slachtoffers en getuigen vertellen uit eerste hand wat bij Babyn Yar is gebeurd. Zelfs de historici die onderzoek doen naar de massamoord wisten niet dat die beelden bestonden. Ik werk nu aan een volledige film over die rechtszaken.”

Op die beelden uit de rechtszaal na, hadden de opnamen waar Loznitsa mee werkte geen geluid. Net als in zijn eerdere archieffilms komt de historische wereld die hij toont tot leven via subtiele geluidseffecten. “Het uitgangspunt is daarbij altijd hetzelfde: ik wil de kijker onderdompelen in de sfeer van een periode, en meeslepen in wat er gebeurt. Ik wil je er getuige van maken, alsof je erbij bent op het moment dat het gebeurt.”

Want het is belangrijk dat we getuige blijven van deze geschiedenis, benadrukt Loznitsa; dat we het niet vergeten. Zijn film eindigt ermee dat het schuldige landschap van Babyn Yar letterlijk begraven wordt, bedolven onder een nieuwe woonwijk.

Herdenkingsplek

Voorlopig is Loznitsa’s film dus de herdenkingsplek voor dit drama, een museum dat er in werkelijkheid nog altijd niet staat. “Er zijn in de loop der jaren wel kleine monumenten geplaatst, maar een museum is er niet, geen centrale plek waar deze tragedie gezamenlijk kan worden herdacht,” vertelt de regisseur. “En dat terwijl er tijdens de Holocaust in totaal ruim twee miljoen Joden zijn omgebracht in Oekraïne.”

Er werden twee keer eerder pogingen gedaan om een herdenkingsplek te creëren, maar die zijn op niets uitgelopen. Sinds 2016 is het grootschalige Holocaust Memorial Center in ontwikkeling, dat in 2023 zijn deuren had moeten openen. Maar de bouw is stilgelegd vanwege de oorlog, en het complex werd in maart getroffen door Russische raketten. “Het is afwachten wat ermee zal gebeuren als de oorlog voorbij is. Maar dat is niet waar het nu om gaat. Het belangrijkste is dat Oekraïne zichzelf beschermt als land, als onafhankelijke staat, en als volk.”

Babi Yar. Context is te zien in De Balie, Het Ketelhuis, Rialto De Pijp en Rialto VU

Sergei Loznitsa: 'Als ik me ergens zorgen over maak, is het mijn taak als kunstenaar om dat om te zetten naar films die erop reflecteren.' Beeld Getty Images for BFI
Sergei Loznitsa: 'Als ik me ergens zorgen over maak, is het mijn taak als kunstenaar om dat om te zetten naar films die erop reflecteren.'Beeld Getty Images for BFI

Uitzonderlijk productief

Sergei Loznitsa is een uitzonderlijk productief regisseur. Over enkele weken gaat zijn volgende film in wereldpremière op het filmfestival van Cannes. The Natural History of Destruction is opnieuw een documentaire, met het gelijknamige essay van W.G. Sebald als uitgangspunt (oorspronkelijk uitgegeven als Luftkrieg und Literatur). Eerder verwees Loznitsa met de titel van zijn documentaire Austerlitz al naar Sebalds bekendste roman (al was de film daar niet direct op gebaseerd).

In The Natural History of Destruction schrijft Sebald over de grootschalige geallieerde bombardementen op Duitse steden in de laatste jaren van de Tweede Wereldoorlog, waarbij honderdduizenden burgers omkwamen, en vooral over hoe dat trauma na de oorlog verzwegen werd. “Het is een film die veel echo’s heeft met wat er nu in Oekraïne gebeurt,” aldus Loznitsa. “Dat is wat ik kan doen als kunstenaar in deze intens pijnlijke tijd: films blijven maken die daar op reflecteren.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden