PlusAchtergrond

Affiches voor de herdenking van de Februaristaking vallen elk jaar weer op

De affiches voor de herdenking van de Februaristaking vallen op omdat ze elk jaar anders mogen zijn. Naast vaste elementen, zoals de beeltenis van De Dokwerker, is ook de hand van de ontwerper herkenbaar.

Kamp Seedorf heeft dit jaar de affiche voor de herdenking van de februaristaking ontworpen. Beeld Comité Herdenking Februaristaking 1941
Kamp Seedorf heeft dit jaar de affiche voor de herdenking van de februaristaking ontworpen.Beeld Comité Herdenking Februaristaking 1941

Tachtig jaar geleden, op 25 februari 1941, begon in Amsterdam het eerste massale protest tegen de Duitse bezetting en de Jodenvervolging. De Duitsers braken de staking met geweld, intimidatie en meedogenloos ingrijpen. Daarbij vielen negen doden en 24 zwaargewonden, talloze stakers werden gevangengenomen. Na twee dagen was de staking ten einde.

De Februaristaking wordt sinds 1946 jaarlijks herdacht; sinds 1952 gebeurt dat bij De Dokwerker op het Jonas Da­niël Meijerplein. Het robuuste bronzen beeld werd in opdracht van het Amsterdamse gemeentebestuur gemaakt door Mari Andriessen. De Haarlemse timmerman Willem Termetz, die samen met Andriessen in het verzet zat, heeft in 1951 geposeerd voor het beeld, dat symbool staat voor het verzet van de kleine man tegen een grote macht.

Termetz stond niet te trappelen om te worden vereeuwigd, omdat hij de Februaristaking iets heiligs vond en hij niet overtuigd was van de noodzaak dat er een beeld van moest worden gemaakt. Uiteindelijk heeft Godfried Bomans hem overgehaald wel te poseren.

Het iconische standbeeld neemt een centrale plek in op de meeste posters die in de loop der jaren zijn gemaakt voor de herdenking van de Februaristaking. Jarenlang stond daarnaast dezelfde lange tekst op de poster: ‘Wij wekken u op, ieder naar eigen overwegingen en in grotere getale dan ooit deel te nemen aan het defilé langs De Dokwerker / Voor vrede en veiligheid in de wereld / Voor een vreedzaam samenleven van de staten en voor bescherming van de nationale onafhankelijkheid.’

1976. Beeld Comité Herdenking Februaristaking 1941
1976.Beeld Comité Herdenking Februaristaking 1941
2011. Beeld Comité Herdenking Februaristaking 1941
2011.Beeld Comité Herdenking Februaristaking 1941
2017. Beeld Comité Herdenking Februaristaking 1941
2017.Beeld Comité Herdenking Februaristaking 1941

Daarnaast werden per jaar ook nog andere prangende ­zaken geagendeerd, van de aanmaak van de neutronenbom en de invoering van andere massavernietigingswapens, tot het toegeven aan Duitse eisen voor de vrijlating van de Drie van Breda en het aanwakkeren van het revanchisme in de Bondsrepubliek.

Vluchtend gezin

In de loop van deze eeuw – het Comité Herdenking ­Februaristaking 1941 vergeeft de ontwerpopdracht inmiddels aan ontwerpers van naam en faam – neemt de hoeveelheid tekst sterk af en worden de posters allengs mooier en overzichtelijker.

Zo maakte grafisch ontwerper/illustrator Joost Swarte in 2011, bij de 70ste herdenking, een poster met een vluchtend gezin dat wordt ‘nagekeken’ door een grachtenpand. Ernaast tekende Swarte, ook in zijn typerende stijl, De Dokwerker, een Jodenster en een tram uit 1941. In een blokje schreef hij drie keer STAAKT!!!, zoals het ook op het originele pamflet stond waarmee de communisten de Amsterdamse arbeiders in 1941 opriepen in verzet te komen.

De wereldvermaarde, veelvuldig bekroonde boekenontwerper Irma Boom vond dat pamflet zo ‘direct en strak’ dat ze in 2016 brak met de traditie om De Dokwerker af te beelden. Zij maakte een letteraffiche, met bovenaan als directe verwijzing naar het STAAKT!!! de uitroep HERDENKT!!! (in de rest van de tekst, gezet in roze en zwart, worden uitroeptekens gebruikt als spaties). Waarmee ze naar eigen zeggen het belang van herdenken benadrukte; zo gesteld was het bijna een gebod.

Op het affiche dat grafisch ontwerper Richard Niessen ­vorig jaar maakte, is – naast een bescheiden afbeelding van het bovenlijf van De Dokwerker – óók veel plek ingeruimd voor tekst in kapitalen. Niessen (palaceoftypographicmasonry.nl) zette ze op aparte vlakken, die doen denken aan protestborden, en gebruikte het (gratis te downloaden) lettertype Greta Grotesk, geïnspireerd op het handschrift van de Zweedse klimaatactiviste Greta Thunberg: STAAKT!! WAT DOEN WIJ?! HERDENK!!

Persoonlijke tekst

Beeldend kunstenaar Jan Rothuizen schreef in 2015 in zijn eigen handschrift, dat ook zo kenmerkend is voor ‘de zachte atlas’, een persoonlijke tekst, die deels schuilgaat achter het contour van De Dokwerker: ‘WAT IS HET VERSCHIL TUSSEN HERINNEREN EN HERDENKEN? EEN GEFORCEERDER HERINNERING? VERBODEN TE VERGETEN?

Grafisch ontwerper/illustrator Piet Parra deed in 2017 iets soortgelijks, maar plaatste de meeste tekst, gezet in zijn eigenzinnige handschrift, juist in de zwarte contour. Een jaar later etste kunstenaar Domenique Himmelsbach de Vries De Dokwerker en kraste er drie keer HERDENKT!!! overheen.

Dit jaar is het affiche gemaakt door Kamp Seedorf, het straatkunstenaarscollectief uit Almere, dat furore maakte met (tijdelijke) muurschilderingen van voetballers en sporters én een acht meter hoog portret van burgemeester Eberhard van der Laan (met Ajaxsjaaltje) op het Mercatorplein. Erop staat – natuurlijk – de beeltenis van de onverschrokken Dokwerker, die zij eerder al hadden gezet op een muur bij het Muiderpoortstation, waar tijdens de oorlog tienduizenden Joden op transport werden gezet.

In hun uiterst herkenbare stijl, frontaal, in zwart en grijstinten. Erboven staat HERDENK – zonder uitroeptekens, in enorme, ‘druipende’ spuitbuskapitalen – en een verwijzing naar de live-uitzending op NPO1. De herdenking kan vanwege corona immers niet ‘in grotere getale dan ooit’ worden gehouden.

1991. Beeld Comité Herdenking Februaristaking 1941
1991.Beeld Comité Herdenking Februaristaking 1941
2018. Beeld Comité Herdenking Februaristaking 1941
2018.Beeld Comité Herdenking Februaristaking 1941
2016. Beeld Comité Herdenking Februaristaking 1941
2016.Beeld Comité Herdenking Februaristaking 1941

Beschadigd en hersteld

De Dokwerker van Kamp Seedorf bij het Muiderpoortstation is eerder deze week beschadigd. Door een overgeplakte poster van Outdoor Image, een ‘betrouwbaar full-service mediabureau’ uit Amsterdam, was onder meer het rechterbeen verdwenen. “Wij betreuren het ten zeerste dat een partij over een kunstzinnig statement met zo’n inhoudelijke betekenis heen plakt,” verklaarde Jaïr Stranders van het Comité Herdenking Februaristaking 1941. “Wellicht ­betreft het hier een misverstand, zonder kwade opzet.”

Een paar dagen later was de imposante muurschildering alweer in oude luister hersteld door Kamp Seedorf. ‘Fijn, De Dokwerker is weer intact,’ twitterde stadsdeelbestuurder Rick Vermin. ‘Hij is weer klaar voor de Februaristaking-herdenking, misschien wel belangrijker dan ooit dat we hier bij stilstaan.’

Kamp Seedorf: “We hopen dat we er met onze bijdrage voor zorgen dat dit verhaal verteld blijft worden.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden