Zorgvlied in de herfst.

PlusReportage

150 jaar Zorgvlied: ‘Dit plekje heeft mijn vrouw zelf uitgezocht’

Zorgvlied in de herfst.Beeld Jakob Van Vliet

Mooier dan op Zorgvlied kun je in Amsterdam niet begraven worden. Zondag bestaat de begraafplaats, een plek die veel troost biedt, 150 jaar. PS bracht er een dag door.

Stilstaan. Al is het maar voor even. Terwijl buiten de drukte en de gekte domineren, is het op Zorgvlied rustig. Jan van Gils komt er elke week. Trouw. Hij moet wel, want na een dag of zeven is de kaars die hij de week tevoren heeft aangestoken, zo’n beetje opgebrand. Het is een ritueel, zegt hij. “Rituelen zijn belangrijk.”

Van Gils staat bij het graf van Wilma, zijn vrouw, die ­alweer drie jaar geleden overleed. Veel te jong, 56 was ze. Geen leeftijd om te overlijden. Zo die leeftijd al bestaat. De laatste maand ging het snel achteruit met haar. “Zij wist één ding zeker: ze wilde naar Zorgvlied. Op Zorgvlied, ­onder een boom, zei ze. Dit plekje heeft ze zelf uitgezocht. We konden kiezen uit twee, maar toen we hier liepen, wist ze het gelijk.”

En nu komt hij hier dus. Week in, week uit. Wilma had het goed gezien: het is een geweldig mooie plek. Beschut. Geborgen. Groen. Als de zon schijnt, piepen de stralen door het bladerdek. “Het is hier mooi,” zegt Van Gils.

Dat had ie ook niet gedacht van zichzelf, dat hij zo ­iemand zou worden die elke week een vers kaarsje zou ­komen aansteken. “Vroeger stak zij een kaars aan in de tuin, in de donkere dagen. Als ik dan thuiskwam, zag ik dat al. Wist ik dat ze er was. Nu kom ik aan en zie ik dat haar kaarsje brandt. Dan weet ik dat ze er is.”

ZorgvliedBeeld Jakob Van Vliet

Zoals Van Gils zijn er meer, veel meer, op Zorgvlied, misschien wel de mooiste begraafplaats van Nederland. Aan de Amstel, in een bocht. De begraafplaats van Amstelveen te Amsterdam, staat er op het bordje bij de poort. Buiten zijn de fietsers, over de Ringweg zoeven auto’s voorbij. Mensen op weg naar huis. Mensen die niet denken aan de dood. Aan verlies of verdriet. Dat ze nog boodschappen moeten doen, dat denken ze, de kinderen die nog van de crèche moeten worden opgehaald.

Maar op Zorgvlied is de dood alom. Al 150 jaar. Zondag is het precies anderhalve eeuw na de ingebruikname op 1 november 1870. Wat voorheen buitenverblijf Zorgvliet was, werd toen begraafplaats Zorgvlied. Waar Amsterdammers en buitenlui zo graag begraven willen worden, waar de ­doden indien gewenst over het water worden aangevoerd. Een begraafplaats als een park, in die typische Engelse landschapsstijl. Maar ook met moderne ‘wijken’.

Slaap zacht

Aan de andere kant van Zorgvlied zijn Rianne Bouman en haar 5-jarige dochtertje Sacha in de weer met kastanjes. Ze vormen er de letters S en Z mee: slaap zacht. Eigenlijk zouden ze naar het zwembad gaan, maar dat was dicht. Corona natuurlijk weer. “Sacha zei gelijk: laten we dan weer even naar oma gaan. Dus hier zijn we. Ik kom hier graag en Sacha dus ook. Mijn schoonmoeder is in maart overleden, een rottijd. Oma Gerda en Sacha waren gek op elkaar, ­echte soulmates. Het is fijn dat ze hier zo mooi ligt.” Sacha vraagt: “En gaan we nu nog even naar de kippen kijken, mama?”

Rianne Bouwman en haar dochter Sacha bij het graf van oma Gerda.Beeld Jakob Van Vliet

Het is de tweede helft van oktober, de dagen worden in rap tempo korter. Het waait en een groot deel van de 17.000 graven ligt bedekt onder bruinrode bladeren. Corrie Hoeben heeft een bezempje meegenomen, het graf van haar dochter ligt er fraai bij. Ze komt hier regelmatig, al decennialang. “Vandaag zou ze haar zestigste verjaardag vieren. Maar ze werd maar 37.”

Vlak bij Annie M.G. Schmidt

Wat is dat eigenlijk, met zo’n graf? Voor wie doe je het? De overledene krijgt het niet mee. En de nabestaanden staan voor een stuk steen, met al hun gemis en emoties. Willemien Quant komt geregeld bij het graf van haar man Henk, die zeven jaar geleden overleed. “Ongeveer eens in de drie maanden. En bij gelegenheden, bij belangrijke dagen.”

Ze heeft erover nagedacht, wat nu de bedoeling is op zo’n begraafplaats. Voor haar dan, ieder mag het voor zich ­weten. “Troost is iets anders, ik weet niet of je het zo moet noemen. Ik ben hier en hij is hier. En daartegenover ligt de dichteres Vasalis, naast schrijfster Doeschka Meijsing. Hij hield van literatuur, dus dat voelt fijn. Ik kom hier verwijlen. Ik ben er en dat geeft een goed gevoel.”

Zorgvlied.Beeld Jakob Van Vliet

Precies dezelfde bewoordingen gebruikt Bert Nienhuis, die even verderop met een vriend in de weer is bij het graf van zijn ouders en zijn zus. Een van de houten elementen moet worden vervangen, zegt Nienhuis. Hij komt er met een soort van regelmaat, zegt hij. “Om te verwijlen. Een beetje dichterbij te zijn. Mijn ouders zijn al lang geleden overleden. Mijn zus, met wie ik een heel goede band had, ligt erbij sinds 2011.”

Terwijl vanuit de aula even verderop de stem van Ella Fitzgerald komt – ze zingt Summertime – kijkt Nienhuis naar het graf. “Het doet me wat als ik hun namen hier zo zie, uitgehouwen in steen.”

Corrie Hoeben, wier dochter vandaag dus zestig zou zijn geworden, zegt iets soortgelijks. “Annie ligt hier vlakbij, Annie M.G. Schmidt. Maar het prettigst vind ik dat zo’n graf me helpt. Ik kan iets doen. Ik kan ergens heen met mijn verdriet. Nu heeft het een plekje gekregen, na al die jaren, maar een graf heeft me geholpen om mijn dochter nog even bij me te houden. Je hoeft niet gelijk los te laten.”

Zorgvlied.Beeld Jakob Van Vliet

Joska Krikke heeft deze middag afgesproken met haar broer. Met veel aandacht is ze alvast begonnen met het verzorgen van het graf van haar vader. Terwijl een eekhoorn langs een boom omlaag klautert, zegt ze dat ze zelf niet zo nodig begraven hoeft te worden. “Ik vind het prettig om hier te zijn, hoewel ik hier ook weer niet overdreven vaak kom. Ik ben hovenier, aarde is fijn om met je handen in te wroeten, maar ik hoef er niet in te liggen. Laat mij maar fijn uitgestrooid worden over een mooi veldje.”

Vergankelijkheid

Je hoeft niet ver te zoeken voordat je op deze plaats stuit op leed. Maar tegelijk is Zorgvlied een plek waar je je ­senang kunt voelen, zegt Wout Craandijk bij het graf van zijn moeder Leny, die in maart overleed. “Ik mag niet klagen, ze is 96 geworden. Maar pijn deed het. Ik kom hier ­geregeld, met een bloemetje. Het is een kwestie van ­opvoeding, van respect betuigen aan je ouders.”

Craandijk is er samen met vriendin Marja. Hij maakt een moeilijke tijd door, het graf van zijn ouders zien raakt hem zichtbaar. “Haar naam staat er nu bij, dat doet me echt iets. Deze plek, het is hier zo waanzinnig. De bomen, de sfeer. Als ik naar het graf wandel, zie ik overal ook oude stenen, oude graven. Het is oude energie, dat voel je. Je staat stil bij vergankelijkheid, bij je eigen sterfelijkheid. Als ik hier ben geweest, denk ik aan mijn ouders, aan mijn moeder. Dat raakt me. Maar tegelijk voel ik me dan goed, ik kan er dan weer even tegenaan.”

Wout Craandijk bij het graf van zijn moeder Leny.Beeld Jakob Van Vliet

Een stuk weiland

Ter gelegenheid van het 150-jarig bestaan van Zorgvlied hebben Marcel Bergen en Irma Clement het boek Meer dan een begraafplaats geschreven. De auteurs geven regelmatig rondleidingen over het terrein en zijn gefascineerd door de begraafplaats en zijn geschiedenis. De aankoop van de grond hing in de 19de eeuw samen met de groei van Amsterdam, vertelt Clement. “De gemeente Nieuwer-Amstel probeerde in deze periode de annexatiedrift van Amsterdam te beteugelen. Burgemeester Abraham Wiegel begon enkele grote projecten, waaronder de bouw van de gasfabriek en de aanleg van een algemene begraafplaats. Op een publieke veiling kocht de gemeente Nieuwer-Amstel een stuk weiland aan de Amsteldijk, waarop het buitenverblijf Zorgvliet had gestaan. De naam werd gewijzigd in Zorgvlied met een ‘d’, dat verwijst naar de plaats waar ‘de zorgen vlieden’.”

Bekende namen

Op Zorgvlied zijn veel graven van bekende Nederlanders te vinden, waaronder die van Martine Bijl, Martin Bril, Herman Brood, Willem Endstra, Peter Giele, Antonie Kamerling, Ischa Meijer, Reinbert de Leeuw, Harry Mulisch, Peter Post, Piet Römer, Jan Schaefer, Annie M.G. Schmidt, Ramses Shaffy, Menno Wigman en Jeroen Willems.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden