live

Wethouder Kock prijst ambtenaren, maar kraakt dienst DMC

De openbare verhoren in de enquête van de Amsterdamse gemeenteraad naar de gemeentelijke financiën zijn in volle gang. Verslaggevers Roelf Jan Duin en Bas Soetenhorst volgen de ontwikkelingen in dit blog.

Live

Bekijk nieuwe update(s).
  1. Financiën-wethouder Kock maakt impliciet verwijt aan voorgangers

    Als snel na zijn aantreden als wethouder financiën greep Udo Kock hard bij de Dienst Middelen en Control. Binnen 3 weken had hij de directeur van die dienst, Vincent van Woerkom, de laan uit gestuurd en gaf hij opdracht om de organisatie door te laten lichten middels een zogeheten 'quickscan'.
    In zijn verhoor prees Kock zijn ambtenaren uitvoerig: allemaal 'hardwerkende, hypergemotiveerde en loyale mensen'. Maar de dienst was een rommeltje, zei Kock. 'In de chaotische omgeving waarin ze werken is het nagenoeg onmogelijk om hoogstaande producten op te leveren.'

    Kock kwam er achter dat Van Woerkom en hij verschillend dachten over wat moest gebeuren om de zaak weer op orde te krijgen. 'Hij vond het een capaciteitsprobleem dat met een paar extra mensen kon worden verholpen, ik wilde een fundamentelere oplossing,' zei Kock.

    'Als je er dan achter komt dat er een verschil van inzicht is dan moet je een wissel toepassen. Daar moet je ook niet te krampachtig over doen.

    Kock kon niet vertellen of de gemeentesecretaris Arjan van Gils al eerder voornemens was om Van Woerkom te 'wisselen' of dat eerdere wethouders Lodewijk Asscher en Pieter Hilhorst daar ook al op aan hadden gedrongen.

    Volgens Kock zorgt het aanstellen van een wethouder die het overgrote deel van zijn tijd in financiën steekt er automatisch voor dat dit onderwerp ook ambtelijk meer aandacht krijgt. 'Als bestuurders bezig zijn met andere zaken, gaan ambtenaren zich ook op die zaken richten.' Hoewel hij hun namen niet noemde, kon dit worden uitgelegd als een impliciet verwijt aan zijn voorgangers.

  2. 15 oktober

    Te weinig medewerking van andere gemeentelijke diensten

    Bij de reorganisatie van het gemeentelijk apparaat is geen rekening gehouden met de 'stapeling' van zaken die op de stad afkwamen. Vanuit het rijk kwamen er extra taken naar de gemeente, de stadsdelen werden opgeheven, er kwam een nieuw centraal administratiesysteem en de begroting moest op een andere manier worden opgesteld. 'Dat de combinatie zo ingrijpend zou zijn, heb ik ook niet voorzien,' zei topambtenaar Koos Spanjer gisteravond.

    Spanjer geeft leiding aan een nieuwe centrale financiële organisatie en was in het verleden topman bij de dienst financiën. Hij zei het oneens te zijn met oud-gemeentesecretaris Erik Gerritsen, die de dienst financiën uit het begin van deze eeuw omschreef als een staat binnen de stad, die informatie voor zich hield.

    Spanjer nuanceerde een uiterst kritisch rapport over de huidige staat van de financiële dienst. Wel stelde hij dat er in de loop der jaren een 'brain drain' had plaats gevonden, waarbij tal van belangrijke mensen waren vertrokken.

    Bij het opzetten van een nieuwe, centrale administratie ondervindt Spanje niet altijd medewerking van andere gemeentelijke diensten. Zo kreeg Spanjer van een groot aantal diensten niet de managementletters, brieven waarin de gemeentelijke accountant kanttekeningen plaatst bij de administratie van de diensten.

    Spanjer is nog niet tevreden over de staat van de financiële administratie. Het duurt nog twee tot drie jaar voordat deze op orde is, verwacht hij.

  3. 14 oktober

    Gemeentelijke dienst financiën pas in 2017 op orde

    Het duurt nog zeker tot 2017 voordat de basis op orde is bij de gemeentelijke dienst financiën. Dit zei Marike Bonhof, de in januari aangetreden directeur van de dienst, vandaag in haar verhoor in de raadsenquête.

    Ze vertelde dat ze bij haar aantreden ontdekte dat er geen enkel handboek bestaat voor het leveren van de reguliere producten, zoals begrotingen. Steeds weer gebeurt dat zonde dat een handleiding voorhanden is. In de hoop dit in de toekomst sneller te kunnen laten verlopen, wordt er nu gewekt aan draaiboeken.

    Bonhof gaat er vanuit dat de jaarrekening over 2015 tijdig wordt opgesteld. Eerder dit jaar lekte een rapport uit dat waarschuwde dat het mogelijk niet zou lukken, waarbij de gemeente het risico loopt onder curatele van het rijk te worden gesteld.

    Bonhof is als concern controller ook verantwoordelijk voor de controle van alle cijfers. Onder haar functionerende controllers bij afzonderlijke gemeentelijke diensten staan daar soms onder druk om akkoord te gaan met plannen die financieel riskant kunnen zijn.

  4. 9 oktober

    Hilhorst: 'Ik vond de stad belangrijker dan mijzelf'

    Als opvolger van Lodewijk Asscher was Pieter Hilhorst een van de minst ervaren wethouders die Amsterdam ooit heeft gezien. Het had zo zijn voordelen, liet hij de enquêtecommissie gisteravond laat weten. 'Als je van buiten komt, kun je net zo lang vragen stellen tot je het begrijpt. Je komt er ook achter dat dingen die altijd als normaal zijn gezien, niet altijd normaal zijn.'

    Gepikeerd: 'Het klopt dat ik geen ervaring had met Financiën, maar ik heb ook niet voor de klas gestaan en toch kreeg ik de portefeuille Onderwijs.'

    Hilhorst zal de geschiedenis in gaan als de wethouder onder wiens verantwoordelijkheid een enorme financiële blunder is gemaakt. Voor de woonkostenbijdrage werd naar de burgers een bedarg van 188 miljoen euro overgemaakt, in plaats van 1,88 miljoen.

    Een pijnlijke zaak, gaf de oud-wethouder nog maar weer eens toe. 'Maar mijn grote fout was dat ik me concentreerde op het beperken van de schade voor de stad en niet op het beperken van de schade voor mijzelf.'

    Waarom ging het mis? Hilhorst: 'Er is een grotere oorzaak dan gebrek aan controle of het ontbreken van een bestedingslimiet. De dienst belastingen is gericht op het binnen halen van tientallen miljoenen euro's belastinggeld en op het overmaken van geld aan de gemeente Amsterdam. Zo’n bedrag van 1,88 miljoen euro is niets voor de dienst. Daar was geen enkele aandacht voor. Zulke bedragen kunnen beter worden uitbetaald door de Dienst Werk en Inkomen.'

    Hilhorst relativeerde de aandacht van de gemeenteraad voor de gang van zaken bij de afdeling Financiën. 'De bedrijfsvoering bij de dienst werd belangrijk geacht, maar niet urgent. De bezuinigingen of de grondwaarde werd eerder besproken in het college. Ik adviseer de commissie om zich goed te realiseren dat Financiën veel goeds heeft gedaan voor de stad.'

  5. 9 oktober

    Geheugen laat Asscher meermaals in de steek

    'Maar wat heeft ú gedaan?', was de repeterende vraag die Lodewijk Asscher moest beantwoorden tijdens zijn verhoor door de enquêtecommissie. En meerdere malen moest Asscher het antwoord schuldig blijven. Maar, benadrukte hij keer op keer, Amsterdam is gezond door de crisis gekomen en de Amsterdammer is zoveel mogelijk ontzien.

    De enquêtecommissie dreef de vicepremier, die tussen 2006 en 2012 wethouder financiën was, meermaals in het nauw. Tijdens zijn wethouderschap werden er meerdere initiatieven (met typisch ambtelijke namen als 'uitvoering in beeld', 'sturen op balans' en 'visie op control') gestart om beter grip te krijgen op de financiële functie van de gemeente. Vele daarvan stierven een stille dood.

    'Heeft u gevochten voor het servicehuis financiën?', wilde de commissie weten. Asscher kon het zich vaak niet meer herinneren. 'Wat deed u op de 8-maandsrapportage te verbeteren?' Dat wist Asscher niet meer. 'Waarom werden de integrale metingen bedrijfsvoering niet goed uitgevoerd?' Asscher moest het antwoord schuldig blijven.

    En maakte Asscher wel genoeg tijd vrij voor financiën, wilde de commissie weten. 'Ik had de stelregel dat financiën altijd voor ging', antwoordde hij. 'Financiën is een hele zware verantwoordelijkheid, en is een cruciaal onderdeel om veranderingen in de stad tot stand te brengen. Daar heb ik veel energie in gestoken, al was dat misschien niet altijd even zichtbaar.'

    Asscher wees vaak op dat nadat in 2008 de crisis uitbrak Amsterdam de tering naar de nering moest zetten. En dat ernaar gestreefd werd om de Amsterdammers zoveel mogelijk te ontzien. Daardoor moest veel bezuinigd worden op het ambtenarenapparaat, dat daardoor 'kraakte en piepte'. 'We hebben wel heel veel van ambtenaren gevraagd.'

  6. 9 oktober

    Van der Laan heeft minder kopzorgen dan voorheen

    Het aanstellen van een wethouder die primair verantwoordelijk is voor financiën, zoals het huidige college heeft gedaan, zorgt bij burgemeester Eberhard van der Laan voor een stuk minder kopzorgen dan voorheen. Tijdens zijn verhoor voor de enquêtecommissie zei hij meerdere malen blij te zijn met D66-wethouder Udo Kock, de financiële man van het huidige stadsbestuur. Maar hij viel voorganger Lodewijk Asscher niet af.

    Eerder in de enquête kwam meerdere malen de vraag ter sprake of Asscher, die later vandaag verhoord wordt, wel genoeg tijd besteedde aan financiën. Van der Laan nam het op voor zijn partijgenoot. 'Ik zeg niet dat hij niet heel druk bezig was met financiën. Het is mij nooit opgevallen dat er een punt aan de orde kwam waar wethouder financiën niet op was voorbereid of niks van wist.'

    Toch ontstond gaandeweg het besef dat een wethouder financiën een goed idee zou zijn, zei Van der Laan. Volgens Van der Laan opereert Kock nu 'pro-actiever' dan zijn voorgangers Asscher en Hilhorst. 'Hij heeft in discussies vaker het initiatief.'

    Van der Laan noemde de gemeentelijke organisatie een 'archipel': een eilandenrijk waarbij diensten vaak volledig langs elkaar werkten. Als voorbeeld noemde hij dat Amsterdam met 110 verschillende advocatenkantoren zaken doet, en twee Amsterdamse delegaties die elkaar in São Paulo troffen zonder van elkaar te weten dat ze beiden in Brazilië waren.

    Over de roemruchte blunder van 188 miljoen euro zei Van der Laan dat het 'zeker voor 50% een ICT-fout was.' Daarmee nam hij het op voor Pieter Hilhorst, de opvolger van Asscher die de schuld kreeg van het foutief overmaken van de woonkostenbijdragen.

    Eerder in de enquête kwam de vraag ter sprake in hoeverre een wethouder zich bezig moet houden met bedrijfsvoering, of dat hij vooral in de politiek zit om zijn idealen te realiseren. Van der Laan was daar beslist over: 'Als bestuurder zit je middenin de bedrijfsvoering.' Wat hem betreft ligt de verantwoordelijkheid voor het functioneren van het ambtelijk apparaat zeker niet alleen bij de gemeentesecretaris.

    'Je bent de schakel tussen de wensen van raadsleden en de bedrijfsvoering. Als bestuurder moet je het waarmaken.' Van der Laan hintte op een ander werving- en selectiebeleid voor wethouders.

    Volgens Van der Laan gaat het de goede kant op met het financiële functioneren van de gemeente. 'Ik begin me steeds minder zorgen te maken. Ik heb het idee dat we, onder meer door de schrik van de 188 miljoen, tamelijk goed bezig zijn met dingen die al langer zorgelijk waren. Er is meer aandacht voor in de raad, in het college, binnen de ambtenarij en in deze enquête. Ik voel me op dit moment al meer opgelucht dan jaar geleden.'

  7. 9 oktober

    D-Day met Van der Laan, Asscher en Hilhorst

    Het is vandaag D-Day in de raadsenquête naar de gemeentelijke financiën van Amsterdam. Een trio PvdA-kopstukken wordt vanaf vanmiddag kwart over drie onder ede gehoord: burgemeester Eberhard van der Laan, vicepremier Lodewijk Asscher en de man die hem in 2012 opvolgde als wethouder van Financiën, Pieter Hilhorst.

    De meeste belangstelling gaat uit naar de komst van Asscher om kwart over vijf vanmiddag. In de wandelgangen van het Binnenhof staat het onderzoek door de gemeenteraad ook wel bekend als ‘de Asscherenquête’.

    De voorbije weken is veel gesproken over de soms moeizaam opererende gemeentelijke dienst financiën (tegenwoordig genaamd: de Directie Middelen en Control). Asscher was daar als wethouder van 2006 tot eind 2012 verantwoordelijk voor.

    De enquêtecommissie zal vermoedelijk van hem willen weten of hij wel genoeg tijd aan financiën besteedde. Oud-medewerkers hebben verteld dat hij vooral bezig was met andere zaken, zoals jeugdzorg en de aanpak van de Wallen.

    Een andere kwestie is waarom hij niet ingreep in de top van DMC, toen er steeds meer signalen kwamen dat de dienst niet goed functioneerde. En wist hij van de hoge werkdruk van de financiële ambtenaren?

    Ook kan de blunder van de belastingdienst voorbij komen, die in 2013 188 in plaats van 1,8 miljoen euro uitkeerde. Asscher zat toen al in Den Haag, maar al in 2009 was de gemeenteraad de invoering van een betalingslimiet toegezegd, waardoor dit soort fouten niet zouden kunnen gebeuren.

  8. 8 oktober

    Geen enkele vraag over de aan de kant geschoven Van Woerkom

    Gemeentesecretaris Arjan van Gils had ‘eerder moeten zien’ dat de financiele dienst van de gemeente kampte met een te hoge werkdruk. Dat zei de hoogste ambtenaar van Amsterdam gisteravond in zijn verhoor.

    Omdat het om hoog opgeleide mensen ging die in sommige gevallen bij hem op de gang hun werkkamer hadden, verwachtte hij dat ze hem bij problemen zouden aanschieten. Maar pas in een laat stadium kreeg Van Gils de capaciteitsproblemen in de gaten bij de Directie Middelen en Control (DMC).

    Opvallend was dat hij geen enkele vraag kreeg over het waarom van het vertrek van de directeur van de dienst: Vincent van Woerkom, die in 2014 aan de kant werd geschoven door de pas aangetreden D66-wethouder van Financien Udo Kock.

    Evenmin kreeg Van Gils vragen over de aansturing door Kocks PvdA-voorgangers Pieter Hilhorst en Lodewijk Asscher. In tegenstelling tot Van Woerkom kon Van Gils zich goed vinden in de conclusies van een kritisch rapport van de consultants van PwC over DMC.

    De gemeentesecretaris was niet onder de indruk van Van Woerkoms klacht, dat hij en een mededirecteur helemaal niet waren gehoord door PwC, terwijl hun beleid zwaar werd bekritiseerd. 'Toen gevraagd werd om het rapport stond al vast dat Van Woerkom weg zou gaan. Toen Manus Twisk (tweede man van DMC, red) de uitkomsten vernam, besloot hij zelf op te stappen.'

    Volgens Van Gils was wederhoor toen niet meer relevant. 'Van Woerkom was al weg en bij de anderen was de uitkomst aanleiding iets anders te gaan doen.'

    Van Gils zei het oneens te zijn met oud-wethouder Carolien Gehrels, die vorige week had gezegd dat een grootschalige reorganisatie van gemeentelijke diensten de oorzaak is van de problemen rond DMC. Gehrels had als wethouder tevergeefs gepleit voor uitstel. Van Gils vond juist dat de reorganisatie sneller had gemoeten, net als VVD-wethoudeer Eric van der Burg.

  9. 7 oktober

    'Rapport over DMC tartte alle verbeelding en was niet correct'

    Een aanfluiting, een schande, flinterdun. Aan het slot van een voortkabbelend en vaak technisch verhoor liet Vincent van Woerkom zijn diplomatieke taalgebruik opeens achter zich. Gespreksonderwerp was een kritisch rapport uit 2014 over de financiele dienst van de gemeente, de Directie Middelen en Control.

    Dat rapport stond aan de basis van deze raadsenquête en droeg ook in belangrijke mate bij aan het ontslag van Van Woerkom in augustus 2014, toen de huidige wethouder van Financien Udo Kock geen vertrouwen meer in hem had. Volgens het rapport was er bij DMC geen heldere structuur, een onduidelijke aansturing en een gebrek aan prioriteiten bij de leiding, uitmondend in een overmaat aan adhocwerk.

    'Dat beeld tart alle verbeelding,' zei Van Woerkom. 'Het is niet correct. Alsof de mensen van DMC als kippen zonder kop rondliepen. Voor mijn mensen is het een schande dat het rapport zo naar buiten is gebracht.' Van Woerkom, die in 2011 aantrad, vertelde dat hij als directeur altijd moest opboksen tegen een enorm verwachtingspatroon binnen de gemeente over de mogelijkheden voor zijn omvang toch beperkte dienst. Gemeten naar de mogelijkheden functioneerde zijn dienst heel behoorlijk en werden er kwalitatief goede producten afgeleverd, aldus Van Woerkom.

    Hij weersprak dat adviezen van slechte kwaliteit waren. Hij hield de enquetecommissie voor dat het een illusie is te denken dat ambtenaren van DMC als een soort politieagenten alle andere diensten in de gaten kunnen houden. Zeker in zijn begintijd liep hij op tegen het eilandenrijk, waarbij alle diensten een grote mate van vrijheid kenden. Maar ook in zijn nadagen speelde dat.

    Van Woerkom raakte omstreden door zijn advisering aan wethouder van financiën Pieter Hilhorst na de blunder eind 2013 waarbij de belastingdienst 188 miljoen in plaats van 1,8 miljoen uitkeerde. De gemeenteraad maakte zich in een beladen raadsdebat in december 2013 sterk voor invoering van een betalingslimiet bij de gemeente, om herhaling te voorkomen. Van Woerkom seinde Hilhorst toen ten onrechte in dat zo’n limiet technisch niet goed zou kunnen worden ingevoerd. Daardoor kwam de wethouder verder in de politieke problemen.

    'Op de beroemde woensdagavond heb ik op enig moment een inschatting moeten maken of iets technisch kon. Ik dacht: het kan niet. Terugkijkend had ik liever anders geadviseerd.' Van Woerkom zei verrast te zijn geweest dat dit onderwerp ter sprake kwam in de raad.

  10. 5 oktober

    Alle seinen staan op rood bij de gemeentelijke belastingdienst vanwege de slechte staat van de ICT. Het bestaande systeem wordt met kunst- en vliegwerk draaiende gehouden en is volgens deskundigen 'buitengewoon risicovol'. 'Vervanging is echt noodzakelijk.'

    Die laat echter op zich wachten, want een haastige vervanging brengt ook risico’s met zich mee. Pas in 2018 zal een nieuw systeem volledig in gebruik zijn.

    Dit vertelde Jan Geert Bakker, directeur van de Dienst Belastingen, in zijn verhoor in de raadsenquête. Hij benoemde het traject naar een nieuw systeem als zijn grootste zorg over de dienst op dit moment. 'Het is een risicovol traject.'

    Bakker trad in september 2013 aan, drie maanden voordat de dienst blunderde door 188 miljoen aan woonkostenbijdrage over te maken in plaats van 1,8 miljoen. Volgens Bakker heerst in de dienst die hij aantrof een ‘familiecultuur’. Met 'heel veel persoonlijke sympathieën, ook soms letterlijk familierelaties.' Het kritisch vermogen in de dienst was minder ontwikkeld.

    In die informele cultuur vertrouwen medewerkers vaak meer op hun vakmanschap dan op vastgelegde procedures. Bakker probeert daar verandering in te brengen. 'Maar ik kom nog veel voorbeelden van het oude gedrag tegen.'

Voorbeschouwing

Centrale vraag is waarom het stadsbestuur maar geen grip krijgt op de financiën. De komende weken worden zeker 38 betrokkenen gehoord. Naast burgemeester Eberhard van der Laan gaat het voornamelijk om (oud-)wethouders en topambtenaren, die onder ede hun doen en laten komen uitleggen.

Twee van de te horen betrokkenen zitten inmiddels in Den Haag: vicepremier Lodewijk Asscher en staatssecretaris van Financiën Eric Wiebes. Zij zullen in een later stadium moeten vertellen of ze genoeg hebben gedaan om orde te scheppen in de financiële boekhouding, die in Amsterdam van oudsher versplinterd is over talloze gemeentelijke diensten en stadsdelen.

GroenLinkser Maarten van Poelgeest, wethouder van 2006 tot 2014, bijt vandaag om 11.15 uur het spits af. Naar verwachting zal hij onder andere worden bevraagd over de jarenlange problemen van de gemeente met ict. Al als bestuurder erkende hij dat daarbij fouten zijn gemaakt. Ook de ontwikkeling van de Zuidas kan aan bod komen.