Binnenland Bewaar

Eberhard van der Laan, een straatvechter die altijd nummer 1 wil zijn

Eigenlijk staat de burgemeester slechts één ding in de weg: zijn zwakke gezondheid.
Eigenlijk staat de burgemeester slechts één ding in de weg: zijn zwakke gezondheid. © ANP

Eberhard van der Laan maakte vandaag bekend dat hij voor een tweede termijn als burgemeester van Amsterdam gaat. Paroolverslaggever Marcel Wiegman schreef eerder dit jaar dit profiel over hem.

Eberhard van der Laan is het laatste restje PvdA dat D66 nog uit de hoofdstad moet verwijderen. Dat zal de straatvechter in de burgemeester niet laten gebeuren.

Populaire burgervader

Vorige maand peilde bureau Onderzoek, Informatie en Statistiek (OIS) in opdracht van Het Parool dat ruim driekwart van de Amsterdammers graag ziet dat Van der Laan volgend jaar aanblijft. Gemiddeld kreeg de burgemeester een rapportcijfer van 7,7.

Wat wil Eberhard van der Laan? Onsterfelijkheid. En als dat niet lukt, wenst hij graag te worden herinnerd als de beste burgemeester die Amsterdam heeft gehad.

Volgend jaar verloopt zijn ambtstermijn. Hij zegt er niets over, maar toch komt deze zomer onvermijdelijk de vraag op tafel of de PvdA-prominent nog eens zes jaar verdergaat als eerste burger van de stad. Met zijn populariteit (zie kader) hoeft hij slechts zijn vinger op te steken. Wie het in de gemeenteraad in zijn hoofd haalt om voor een herbenoeming te gaan liggen, pleegt politieke zelfmoord.

Gaat hij het doen?
Om een antwoord te krijgen, is het verstandig de vraag eens om te draaien: wat gebeurt er als hij het niet doet? Dan komt er een burgemeester van D66, de partij die vorig jaar na tientallen jaren overheersing de PvdA genadeloos aan de kant schoof. De naam gonst al door de gangen van de Stopera: voormalig minister en senator Roger van Boxtel, oud-topman van zorgverzekeraar Menzis en gisteren voor een jaar aangesteld als topman bij de NS. O, gruwel.

Eberhard van der Laan is het laatste restje PvdA dat D66 nog uit de hoofdstad moet verwijderen. Dat zal de straatvechter in de burgemeester niet laten gebeuren. Eigenlijk staat slechts één ding hem in de weg: zijn zwakke gezondheid.

Onmatig mens
Ruim een jaar geleden vierde hij met zijn vrienden en collega's in een café in het steegje Gebed Zonder End nog dat hij schoon was van de prostaatkanker. Maar met zijn levensstijl ligt nieuw onheil op de loer. Van der Laan is een onmatig mens. Hij rookt als een ketter, houdt van vet eten en werkt als een bezetene. Nog een geluk dat hij het wat de drank betreft houdt bij een enkel glaasje Gewürztraminer.

Hij zwemt tegenwoordig een paar keer per week en is ook afgevallen, maar toch. Thuis heeft hij een jonge vrouw en drie kleine kinderen. Die willen ook nog wel even met hem verder. In de gemeenteraad klaagt Van der Laan de laatste maanden opvallend vaak dat hij moe is. Desondanks zijn er maar weinig mensen in zijn omgeving die twijfelen: Van der Laan gaat door.

Makkelijk is dat niet, nu hij zijn natuurlijke bondgenoten in het college van b. en w. kwijt is. Geen PvdA'er meer die het voor hem kan opnemen in de nieuwe coalitie van D66, VVD en SP. De nederlaag die zijn partij vorig jaar in Amsterdam leed, doet hem pijn. Als hij naar Jan Paternotte, de jonge leider van D66 kijkt, denkt hij: het was mij niet overkomen. Een 31-jarige snotneus die de PvdA vloert.

Zwaaien met de Telegraaf
In 1994 was advocaat Van der Laan zelf lijsttrekker voor de PvdA. Toen al was sprake van een mogelijke nederlaag tegen D66 en werd er openlijk gespeculeerd over de komst van een D66-burgemeester. Op de verkiezingsavond stond Van der Laan te zwaaien met De Telegraaf, waarin zijn ondergang werd voorspeld. De PvdA won veertien zetels, D66 moest het doen met acht.

Hij is een politiek kind van Jan Schaefer, de beroemde sociaaldemocraat die bedacht dat je 'in gelul niet kan wonen'. Van hem kreeg de dokterszoon uit Rijnsburg, student aan de keurige VU, in de jaren tachtig een inhaalcursus Amsterdam, inclusief vlijmscherpe tong. Maar klassiek links is Van der Laan nooit geweest. Altijd heeft hij samenwerking gezocht met de VVD om de stad ook economisch sterk te houden.

Gewaarschuwd
Van der Laan was een van de eersten die wisten wat er mis was met zijn partij en daar ook luidkeels voor waarschuwden: de arrogantie van de macht. Het onvermogen om nog echt te luisteren naar wat de mensen bezig houdt. De irritante gewoonte om altijd alles in je eentje te willen bepalen.

En nu zit hij met de gebakken peren. Zijn relatie met Paternotte, de boy wonder van de democraten, is moeizaam. Te jong, te slim, te glad. "Ik zie dat er een hangjongere bij de microfoon staat." Paternotte op zijn beurt laat geen gelegenheid onbenut om Van der Laan te pakken waar het echt zeer doet: zijn intenties. Trek de goede bedoelingen van de burgemeester in twijfel en hij ontploft. Als Paternotte zijn mond opendoet, is de reactie bij Van der Laan bijna fysiek.

Van der Laan is teleurgesteld. Hij raakt zijn stad kwijt aan de yuppen, net nu het na al die jaren PvdA-bewind weer goed gaat met Amsterdam. Succes is een keuze? Vrijzinnigheid dient te worden gekoppeld aan solidariteit. De koopman en de dominee.

Dan maar alleen
Van der Laan wil een ongedeelde stad. Een stad die er niet alleen is voor de rijken en de toeristen. Een veilige en leefbare stad, waar de treiteraar wordt aangepakt en niet zijn slachtoffer. Hij zal laten zien dat het hem ook zonder PvdA lukt.

In het college van b. en w. leunt hij op D66-wethouder Kajsa Ollongren, als vertrouweling van premier Mark Rutte een van de invloedrijkste vrouwen van Nederland. De rest van de wethouders volgt op grote afstand. Alleen VVD-voorman Eric van der Burg kan hem met zijn jarenlange ervaring in de stadspolitiek nog een beetje bijbenen.

Lastige collega's
Gek genoeg had hij het in het vorige PvdA/VVD/GroenLinkscollege moeilijker. Eric Wiebes (VVD) vond dat de benoemde burgemeester er op de eerste plaats is om linten door te knippen, Andrée van Es (GroenLinks) was als grand old lady van de politiek niet snel onder de indruk. Hij kon ook moeilijk om de sterke mannen Lodewijk Asscher (PvdA) en Maarten van Poelgeest (GroenLinks) heen.

Dat vindt hij lastig. Van der Laan wil graag nummer één zijn. Boven op de apenrots. Als de zon schijnt, wenst hij niet in de schaduw te staan. Dominantie ligt vast in zijn karakter verankerd. Als je hem als wethouder om hulp vraagt, loop je het risico het gehele dossier kwijt te zijn. Van der Laan is een advocaat: als hij een zaak aanneemt, voelt hij zich er van begin tot eind verantwoordelijk voor. Hij wil van het zittende college een succes maken, maar dan wel op zijn voorwaarden.

Daadkracht
Bij de politie zijn ze dol op hem. Na de twijfelaar Job Cohen eindelijk een burgemeester met daadkracht. Een aanvaller, daar houden politiemensen van. Maar ondertussen zijn er zorgen: hoe dominant is hij? Krijgt hij wel genoeg tegenspraak? Een prestigeproject als de aanpak van de Top 600 van jonge criminelen mag eenvoudigweg niet mislukken, zelfs als de cijfers anders uitwijzen.

Van der Laan heeft de neiging projecten zozeer naar zich toe te trekken dat hij vergeet zijn omgeving in het proces mee te nemen. Als Van der Laan er niet meer is, is de kans groot dat er ook geen Top 600 meer is.

Hij is een emotionele man. Dat heeft grote voordelen. Als het erop aankomt, straalt de burgemeester een enorme empathie uit. Hij omarmde de ouders bij de grote zedenzaak uit 2010 rond Robert M. Hij bezocht de slachtoffers van de ramp met de MH17 en weet na geweldsincidenten gevoelens van angst en onzekerheid in de buurten van de stad te kanaliseren.

Huilende ambtenaren
Maar er is ook een nadeel: de gevoeligheid betreft tevens hemzelf. De lengte van de tenen van de burgemeester is zo langzamerhand legendarisch. Zijn optredens zijn soms van een stuitende botheid. Als erkend doordrammer kan hij slecht tegen doordrammers. Op het stadhuis werden huilende ambtenaren aangetroffen. In het eufemistische taaltje van de Stopera moeten medewerkers die hem wensen tegen te spreken, zich daar 'even emotioneel op voorbereiden'.

In het college zijn de wethouders blij dat er regelmatig wordt gepauzeerd. Als Van der Laan niet op tijd kan roken, wordt de discussie korzelig. Als hij in de gemeenteraad geen complimenten krijgt, geeft hij ze maar aan zichzelf.

Getrokken wenkbrauwen
Maar toch. Ambtenaren vinden hem fascinerend: hij is een spannende man, hij durft. Nooit weet je wat gaat komen. Van der Laan wordt geroemd om zijn bovenmatige intelligentie en grote sensitiviteit. Deelnemers aan een vergadering hoeven maar een wenkbrauw op te trekken, of hij heeft het in de gaten.

Als een van de weinige Amsterdamse politici heeft hij het talent en de statuur om in Den Haag iets voor elkaar te krijgen. Hij wist een liberale ijzervreter als Ivo Opstelten de wietpas uit zijn hoofd te praten en kwam met de rechtsbuiten van de VVD, Fred Teeven, tot een akkoord over de opvang van vluchtelingen. Bij de politie staan ze voor hem op de banken, nadat hij er met de burgemeesters van Rotterdam (Ahmed Aboutaleb) en Den Haag (Jozias van Aartsen) in is geslaagd een dam op te werpen tegen de invoering van de Nationale Politie.

Wat wil Eberhard van der Laan?

Onsterfelijkheid.

En anders burgemeester van Amsterdam blijven.


Dit artikel is mede tot stand gekomen op basis van gesprekken met betrokkenen uit kringen van politiek, ambtenarij en politie.