Binnenland Bewaar

Een kleine geschiedenis van de Tabakspanden aan de Spuistraat

Het Slangenpand, een van de Tabakspanden op de Spuistraat.
Het Slangenpand, een van de Tabakspanden op de Spuistraat. © Amaury Miller

De Tabakspanden aan de Spuistraat zijn vandaag ontruimd door de ME. Om welke panden gaat het en wat is de geschiedenis van deze gebouwen?

'Het is vrijwel zeker dat we de 31 jaar als kraakpand niet zullen halen', zo vertelde Tabakspand-bewoner Mark Bakker in 2013 tegen Het Parool. Daarin heeft hij ongelijk gekregen, want deze maand is het 32 jaar geleden dat het voormalige ANP-kantoor op nummer 199 werd gekraakt. Een korte geschiedenis van de Tabakspanden.

1. Wat zijn de Tabakspanden?

Het gaat om een verzameling woningen en bedrijfsgebouwen die te vinden zijn in een stuk van de Spuistraat, tussen de steegjes Keizerrijk en Wijdesteeg (zie kaart). Het bekendste gebouw is het Slangenpand aan de Spuistraat 199, dat sinds 1987 opvalt in het straatbeeld door een schildering van een slang op de gevel. 

2. Waarom heet het de Tabakspanden?

De gebouwen zijn vernoemd naar Hendrik Tabak, één van de grootste huisjesmelkers die Amsterdam ooit heeft gekend. Hij kocht de panden aan de Spuistraat na de oorlog, verder was hij actief als autohandelaar, garagehouder en eigenaar van een groentecentrale. Op het hoogtepunt had hij in Amsterdam in totaal 118 panden en 800 woningen in zijn bezit. Tabak overleed in 1974 bij een roofoverval. 

3. Sinds wanneer zijn de Tabakspanden gekraakt?

Sinds 1983 zitten er krakers in de Tabakspanden. Op zondag 6 maart van dat jaar kraken zo'n 200 man het pand op de Spuistraat 199, terwijl elders in de stad de wedstrijd Ajax - PSV plaatsvindt in het Olympisch Stadion. Die wedstrijd eindigt in een gelijkspel (3-3), de wedstrijd tussen krakers en politie eindigt in een winst voor de krakers. 'Als na een uur een politieagent arriveert, kan die niets anders doen dan leegstand constateren: de krakers mogen blijven', schrijft Het Parool later. 

4. Wie waren de bewoners van de panden?

De Tabakspanden zijn door de jaren heen bewoond door uiteenlopende groepen mensen, van kunstacademiestudenten tot junks. Na de eerste jaren werden de junks eruit gegooid en kwam er een ballotage voor nieuwe kandidaat-bewoners. 'We waren heel pragmatisch; we overlegden met de gemeente en andere partijen', aldus vertelde Jaap Draaisma, die tot 1995 in het Slangenpand woonde, in 2013 tegen Het Parool. 

In de panden woonden door de jaren heen niet alleen krakers. Zo huurde kunstenaar Peter Klashorst er een woonruimte en heeft hij er zijn galerie Cash & Carry zitten. Ook hij moet zijn huis uit, al is er nog wel een rechtszaak tussen Klashorst en woningstichting De Key aan. 

5. Wie was eigenaar van de Tabakspanden?

Na het overlijden van Hendrik Tabak in 1974 zijn de panden regelmatig van eigenaar gewisseld. Begin jaren tachtig waren de Tabakspanden in handen van beleggingsmaatschappij Amfas, daarna gingen ze over naar het Zweedse Larmag. Dat bedrijf had plannen om woningen op de Spuistraat te ontwikkelen, maar trok zich uiteindelijk terug. 

De Tabakspanden zijn vaak in handen van bekende ondernemers geweest. Door de jaren heen waren bijvoorbeeld Michael John van Bruggen, Marcel Berendsen, Jakob Leutscher (ook bekend van de Exota-affaire) en Erik de Vlieger eigenaar. De laatste ging volgens de overlevering geregeld koffie drinken bij de krakers. 

6. En toen kwam De Key? 

In 2008 kocht De Key de panden van vastgoedbedrijf Fortress, op verzoek van de gemeente Amsterdam. De ontwikkeling was onderdeel van Project 1012, het plan van de gemeente om het gebied in postcode 1012 op te knappen. 

Het idee van De Key was om geen hotel, zoals de vorige eigenaren, maar appartementen, winkels, horeca en parkeerplaatsen te ontwikkelen in de verschillende panden. 'Of deze plannen ook daadwerkelijk uitgevoerd worden, ligt aan wat de huidige bewoners van de panden willen', vertelde een woordvoerder van de Key toen tegen Het Parool. Door de crisis kwam de ontwikkeling de laatste jaren stil te liggen, terwijl krakers de panden bleven beheren.  

7. Wat zijn de toekomstplannen?

In eerste instantie kregen de krakers de voormalige parkeergarage in bruikleen. Ze organiseerden er filmavonden, theatervoorstellingen en exposities. De Key wilde er zo een creatieve hotspot van maken, maar kwam uiteindelijk weer terug op de eerdere plannen. Het gevolg: de bewoners moesten vertrekken. De Key werd in verschillende rechtszaken gelijk gesteld door de rechter. 

Inmiddels heeft De Key alle vergunningen voor verdere ontwikkeling binnen. De komende jaren zal een deel van de Tabakspanden worden gesloopt en vervangen door nieuwbouw, terwijl een deel wordt gerestaureerd. Uiteindelijk zullen de Tabakspanden bestaan uit 69 appartementen, 2.200 vierkante meter bedrijfsruimte en een parkeergarage met 36 plaatsen.