Amsterdam Bewaar

Waarom spoot Jan en alleman zich kapot?

Waarom spoot Jan en alleman zich kapot?
© ANP

Heel oud worden ze vaak niet, de (ex-)heroïneverslaafden uit de jaren zeventig en tachtig. 'Veel oud-gebruikers zijn intussen al overleden', zegt universitair docent Nederlandse geschiedenis Gemma Blok. 'Kijk naar Peter Pontiac, die was ook pas 63. Als ze nog leven en afgekickt zijn, hebben ze vaak blijvende gezondheidsklachten, zoals hepatitis-C.'

Drugs- of drankepidemieën ontstaan vaak in tijden van sociale onrust en spanningen. Voor alcoholverslaving is dat eerder al bewezen

Wie hun verhalen wil optekenen, moet dan ook niet al te lang meer wachten. Blok dook eerder in de geschiedenis van de Amsterdamse verslavingszorg. Haar nieuwe project, onder de werktitel 'addicts who survived', gaat binnenkort van start. 'Een mondelinge geschiedenis van de Europese heroïne-epidemie, vanuit het perspectief van de gebruiker.'

Dat het Vondelpark in de jaren zeventig vol lag met heroïneverslaafden, is geen geheim. 'Tegenwoordig schrikken we al van een paar xtc-doden, maar op het hoogtepunt van de heroïne-epidemie, rond 1983, legde er om de drie dagen wel iemand het loodje.'

Over het ontstaan van die golf bestaan wel theorieën, maar echt diepgravend onderzoek is er tot op heden nog niet naar gedaan. En in het bestaande onderzoek komen (ex-)gebruikers vaak nauwelijks aan het woord. 'Het is ook geen makkelijke groep om te interviewen', zegt Blok. 'Sommigen gebruiken nog steeds, of zitten in de methadonverstrekking. Anderen willen hun drugsverleden het liefst vergeten. Niet iedereen wil even graag vertellen over zijn ervaringen.'

Het was het eerste grootschalige harddrugsprobleem waar Nederland mee te maken kreeg. 'Als je alcohol niet meetelt, tenminste. Jenever was de oorzaak van de eerste verslavingsgolf, begin negentiende eeuw.'

Sociale onrust
Drank of drugs, de verslavingsgolven hebben een gemeenschappelijke voedingsbodem, aldus Blok. 'De laatste jaren is steeds meer bekend geworden over de neurologische en genetische oorzaken van verslavingen. Maar culturele en sociale factoren blijven vaak onderbelicht.'

'Drugs- of drankepidemieën ontstaan vaak in tijden van sociale onrust en spanningen. Voor alcoholverslaving is dat eerder al bewezen. Ik denk dat dat bij de heroïne-epidemie ook het geval is. Zaken als de dekolonisatie, de instroom van gastarbeiders en de nasleep van de Tweede Wereldoorlog zullen, vermoed ik, een grote rol gespeeld hebben.'

Vermoedens die ze graag bevestigd zou zien door te spreken met (ex-)gebruikers. 'Bij deze een oproep: ik ben op zoek naar mensen die de epidemie zelf hebben meegemaakt. Hoe hebben zij die tijd ervaren, hoe kwamen ze in de scene terecht, met wie gingen ze om?'

'De' heroïnegebruiker bestaat niet, volgens Blok. 'Sommigen waren of zijn nog steeds zwaar verslaafd, anderen hebben alleen gesnuffeld aan de drug.' Ook de achtergronden van gebruikers verschillen: 'De jongerencultuur was een voedingsbodem voor de opkomst van de drug, maar er waren ook veel Surinaamse en Molukse gebruikers.'

Blok wil ze allemaal spreken, om het netwerk van gebruikers in kaart brengen, hun verhalen op te tekenen en zo uiteindelijk de grote vraag te beantwoorden: hoe ontstond die epidemie toch?

Ouderen
Uiteindelijk moet het een Europa-breed onderzoek worden. 'Ook in Milaan, Zürich en Frankfurt was het probleem groot, met heel veel gebruikers, een open scene midden in de stad en veel drugsdoden. De hoogtepunten waren overal verschillend. De omstandigheden waren daar dan ook anders dan in Nederland.'

Anno 2014 heeft heroïne in Nederland aan populariteit ingeboet. Zo'n veertienduizend Nederlanders gebruiken de drug nog, schat Blok. 'Veelal oudere verslaafden, de gemiddelde leeftijd ligt rond de vijftig.'

Dat geldt niet voor alle Europese landen. 'In Rusland en Estland is nu juist sprake van een epidemie - ook al geven ze dat niet graag toe.'

Meer inzicht krijgen in het ontstaan van drugsepidemieën is dus niet alleen een interessante historische vraag. 'Of het nou om alcohol of drugs gaat, het principe blijft hetzelfde. Vaak blijkt dat verslavingszorg en -beleid maar een beperkte invloed hebben op het bestrijden van een serieuze drugsepidemie. Wie de drugsgebruiker wil begrijpen, moet kijken naar zijn sociale omstandigheden.'


Gemma Blok is te bereiken op het emailadres g.blok@uva.nl