Amsterdam Bewaar

Schimmig besluit rond omstreden Auschwitzmonument

Impressie van het door Daniel Libeskind ontworpen namenmonument.
Impressie van het door Daniel Libeskind ontworpen namenmonument. © Studio Libeskind

Volgende week valt het besluit over het namenmonument in het Wertheimpark. Het echte besluit is al jaren geleden genomen, tijdens besprekingen achter de schermen.

Het plan kreeg een nieuwe kans na Cohens vertrek naar Den Haag

In november 2009 ontving het bestuur van het Nederlands Auschwitz Comité een brief van het gemeentebestuur, met de mededeling dat Amsterdam had besloten niet mee te werken aan de komst van een monument met de 102.000 namen van de Nederlandse slachtoffers van de Holocaust. 'Twee monumenten die hetzelfde herdenken op een steenworp afstand van elkaar, dat is niet wenselijk,' schreef burgemeester Job Cohen over het verzoek van het comité om in het Westermanplantsoen aan de Plantage Middenlaan een namenmonument met internationale allure te mogen verwezenlijken.

De burgemeester verwees naar de wand met 6700 Joodse familienamen die op dat moment al vijftien jaar te zien was in de nabijgelegen Hollandsche Schouwburg. Eerder dat jaar had Cohen het bestuur van het comité verzocht contact op te nemen met de directie van het educatief centrum om te onderzoeken of er misschien kon worden samengewerkt aan een gezamenlijk initiatief. Dat gesprek is er gekomen, maar het leverde niets op. Daarmee was voor de gemeente de kous af, schreef Cohen in de brief met de afwijzing.

Van der Laan
Vijf jaar later ligt er alsnog een schets op tafel voor een namenmonument. Niet in het Westermanplantsoen, maar in het Wertheimpark. Bij de presentatie van de plannen, afgelopen dinsdag in de Stopera, was burgemeester Eberhard van der Laan aanwezig om persoonlijk te benadrukken dat Amsterdam het initiatief van harte ondersteunt. Van der Laan roemde de Amerikaan Daniel Libeskind, naast hem aan tafel, als één van de beste architecten ter wereld.

Dat was een ongemakkelijk moment voor de leden van de bestuurscommissie in stadsdeel Centrum, die komende dinsdag formeel het licht nog op groen moeten zetten voor het namenmonument. Voor de buurtbewoners die tegen de komst van het monument zijn, was de presentatie de bevestiging van hun vermoeden dat de keuze voor het Wertheimpark al lang en breed is genomen, en dat hun bezwaren bij de bestuurscommissie voor de kat zijn viool zijn ingediend.

Het is een feit dat de besluitvorming met een waas van geheimzinnigheid is omgeven. Het college van b. en w. stemde op 19 maart, de dag van de gemeenteraadsverkiezingen, in met de komst van het namenmonument in het Wertheimpark. Dat besluit ontbreekt in het bulletin van die week met de uitkomsten van de vergadering. Ook is het plan nooit voorgelegd aan de oude of de nieuwe gemeenteraad. In plaats daarvan kreeg de bestuurscommissie in stadsdeel Centrum de opdracht het besluit procedureel tot een goed einde te brengen.

Een bestuurlijke sluiproute, waarvoor de verklaring moet worden gezocht in de voorgeschiedenis. Enkele maanden na het versturen van zijn afwijzing namelijk, verruilde Job Cohen het burgemeesterschap van Amsterdam voor het politiek leiderschap van de PvdA in Den Haag. Zijn plaats werd ingenomen door wethouder Lodewijk Asscher, die kort na zijn aanstelling bezoek kreeg van voorzitter Jacques Grishaver van het Auschwitz Comité. Anders dan Cohen bleek de waarnemend burgemeester wel gevoelig te zijn voor de argumenten van het comité, en hij gaf het initiatief een nieuwe kans.

Iets moois in het vooruitzicht
Dat leidde tot een nieuw gesprek tussen het Auschwitz Comité en de Hollandsche Schouwburg, nu onder leiding van een gemeentelijke procescoördinator in de persoon van Hans Gerson. De oud-wethouder wist beide partijen op één lijn te krijgen door hun allebei iets moois in het vooruitzicht te stellen: het comité kreeg zijn namenmonument, het educatief centrum zijn uitbreiding in de vorm van een nationaal Shoahmuseum, te vestigen in het schoolgebouw van het voormalige Ivko aan de overkant van de Plantage Middenlaan.

De Hollandsche Schouwburg liet in ruil zijn bezwaren tegen een tweede namenmonument varen, en het Auschwitz Comité kon Daniel Libeskind, in 2011 in Amsterdam om de Nooit meer Auschwitzlezing uit te spreken, vragen eens na te denken over een ontwerp voor een monument in Amsterdam. Libeskind stuurde een verkenner naar Nederland om de drie mogelijke locaties in ogenschouw te nemen, en liet in februari van dit jaar weten een voorkeur te hebben voor het Wertheimplantsoen. Daarna was het aan de bestuurders van stad en stadsdeel om de zaak verder te regelen.

Dat deel van de besluitvorming is nu op een oor na gevild, maar van een gelopen race is nog geen sprake, ook niet als de bestuurscommissie van stadsdeel Centrum dinsdag volgens verwachting haar fiat geeft aan de locatie. Als gevolg van de gekozen procedure is de weerstand in de buurt buitengewoon groot: de mensen hebben niet alleen bezwaar tegen de plannen, maar voelen zich ook niet serieus genomen.

Hetzelfde geldt voor Karina Wolkers, die vast van plan lijkt de slag om het Wertheimpark, met daarin het Spiegelmonument van haar man Jan Wolkers, voor de rechter uit te vechten.

De strijd roept herinneringen op aan de problemen rond het Dachau Monument in de jaren negentig. Dat begon op papier op het Museumplein en kwam daarna in het Vondelpark terecht. Hevige protesten van omwonenden zorgden ervoor dat het ontwerp van beeldend kunstenaar Niek Kemps uiteindelijk een definitieve plek vond in het Amsterdamse Bos.