Binnenland Bewaar

Liegen over een perfect leven op Facebook is verleidelijk

Bij wijze van experiment maakte de 25-jarige Zilla haar omgeving wijs dat ze vijf weken in Zuidoost-Azië doorbracht. Een foto die ze in Australië maakte (l) gebruikte ze om een tafereeltje in Thailand in elkaar te fotoshoppen (r).
Bij wijze van experiment maakte de 25-jarige Zilla haar omgeving wijs dat ze vijf weken in Zuidoost-Azië doorbracht. Een foto die ze in Australië maakte (l) gebruikte ze om een tafereeltje in Thailand in elkaar te fotoshoppen (r). © Fotobewerking Zilla van den Born

Jezelf beter voordoen op Facebook, daar maakt iedereen zich wel eens schuldig aan. Maar liegen, dat gaat best ver. 'Ik voerde een Skypegesprek vanuit een Thaise hotelkamer, maar zat gewoon in mijn eigen bed, versierd met oude kerstlampjes en een parasol.'

Hij moest in januari een vriend afzetten op luchthaven Schiphol. Even inchecken op Facebook, dan weet iedereen waar ik ben, dacht Virgil (38), medewerker bij de gemeente Amsterdam. Opeens kreeg hij allemaal digitale opties in zijn schoot geworpen: vlucht naar Barcelona, Hongkong, Rio de Janeiro, noem maar op. Heel verleidelijk. Als grap klikte hij New York aan. Lekker vier weken met vakantie. 'Gone see you all over 4 weeks peace i'm out - traveling to New York,' lazen zijn vrienden.

Maar Virgil ging helemaal niet weg, hij bleef gewoon in Amsterdam. Die statusupdate kreeg 67 likes en 39 reacties: 'Hé maat ik las net op teletekst dat het heeeeel koud gaat worden in NY. Kijk je uit??' en 'Ee wat ga je daar doen, new york is mijn stad ouwe'. Virgil reageerde daarop met: 'Hee Jeroen, vet koud, maar heb de liefde om me warm te houden' en 'Chillen Steven, beetje sightseeing en shoppen en stappen.'

Zo'n zes dagen hield Virgil vol dat hij met vakantie was. Totdat hij een vriend tegenkwam in de Nikewinkel in de Kalverstraat. Hij legde hem uit dat het een grap was, deed er een beetje lacherig over. Maar het was geen grap: 'Ik verzon die vakantie om stoer te doen. Interessant gevonden te worden. Vier weken New York zegt dat ik het goed heb en goed werk heb. Het is een dure stad om te verblijven en te shoppen, dus dan laat je zien dat je wel geld hebt.'

Niemand post graag op sociale media dat hij een rotdag heeft gehad op werk. Of een foto van een verregende vakantie. Of van een supersaaie avond in de kroeg. Ons digitale leven lijkt mooi, spannend en onvergetelijk te zijn. Dat is geen nieuws. Maar liegen om een beter imago online te creëren, dat gaat verder dan af en toe iets verzwijgen.

'Ibizafoto' van Yolanthe
Status en imago - daar ging het Virgil om toen hij verzon dat hij met vakantie was in het dure New York. En misschien dacht BN'er Yolanthe Sneijder-Cabau hetzelfde toen ze 'per ongeluk' een foto op Instagram postte van Thailand, terwijl ze refereerde aan haar geboorteplaats Ibiza: 'Goedemorgen mooi eilandje. Terug op Ibiza voor familieaangelegenheden. Dikke kus voor jou!'

Als je 'Ibiza' in Google Images zoekt, is haar geposte foto van een Thais strand één van de eerste hits die je krijgt. 'Yolanthe moet continu een positief beeld van zichzelf neerzetten,' zegt Peter Kerkhof, hoogleraar communicatiewetenschappen aan de Vrije Universiteit. 'Die foto van Thailand is gewoon een foutje, ze zal vast af en toe echt op Ibiza zitten en het nu even heel druk hebben om heen en weer te reizen, maar ze doet wel veel moeite een positief imago neer te zetten.' En: 'Waarschijnlijk dacht ze: het is tijd voor een Ibizafotootje, omdat ik daar met mijn reallifesoap ook veel tijd doorbreng. Waar haal ik snel zo'n fotootje vandaan? Eens even kijken: Google.'

Kerkhof zegt dat het veel voorkomt: mensen die on­line 'een opgepoetste versie van zichzelf presenteren', maar echt liegen noemt hij 'een beetje ziekelijk'. 'Al die technologische mogelijkheden die we nu voor handen hebben, maken het wel veel gemakkelijker een betere indruk van jezelf neer te zetten. Sommige mensen schieten daar helaas in door. Je hebt in deze tijd een eigen mediakanaal en kunt dus heel gemakkelijk voor een groot publiek een verzonnen verhaal ophangen.'

Facebook en andere sociale media vergroten dus de mogelijkheid een verzonnen verhaal op te hangen, maar zijn tegelijkertijd ook de oorzaak dat mensen die opgepoetste versie van zichzelf zo graag presenteren: 'Door het gebruik van Facebook denk je dat iedereen een boeiend leven heeft. Al die ontzettend leuke feestjes, Thaise stranden en mooie gerechten; dat werkt in de hand dat je zelf ook zoiets 'boeiends' wil posten.'

Stiekem thuis foto's posten
Katrien (45), hoofdredacteur van een lifestyle magazine, is erg bezig haar imago van 'goede baas' te behouden. Het gaat zelfs zo ver dat ze liegt over bedrijfsfeestjes: 'Dan komt er weer zo'n kerstfeest waar iedereen zich ontzettend op verheugt. Nou, dat vind ik zo verschrikkelijk. Maar ik vind het ook arrogant te zeggen dat ik het stom vind, dus doe ik net alsof ik er de hele avond ben.' Hoe? 'Ik leg mijn jas en tas al in de auto en maak daarna binnen een kwartier fotootjes van de avond. Een foto van het toilet, de cocktailbar, silent disco, dansvloer. Daarna sluip ik snel weg, met terugtrekkende beweging, naar mijn auto. Mijn huis ligt dicht bij werk, dus ik check in via Facebook en plaats om het uur een foto, met daaronder 'Waar zijn jullie?' of 'Het is hier geweldig!''

Best een grote kans dat Katrien nog wordt gesnapt, want Kerkhof denkt dat je nu, juist door de kennis van sociale media, steeds sneller door de mand valt. Net als bij Yolanthe, op wier bericht al snel de nodige reacties en parodieën kwamen. Kerkhof: 'Mensen worden steeds kritischer ten opzichte van online informatie. We zijn ons ervan bewust dat bijvoorbeeld fotografie heel gemakkelijk gemanipuleerd kan worden. Het is niet, zoals vroeger, een weergave van de werkelijkheid.'

Bij grafisch ontwerper Zilla van den Born (25) ontdekte niemand dat ze níet vijf weken door Zuidoost-Azië reisde. Met haar eindexamenproject 'Sjezus zeg, Zilla' wil ze laten zien hoe gemakkelijk je de werkelijkheid online kunt manipuleren. Ze vertrok 'naar Bangkok', maar in werkelijkheid nam ze op Schiphol de eerste trein terug naar Amsterdam Centraal. Alleen haar vriend wist ervan: hij deed dagelijks boodschappen voor haar.

Snorkelen in een zwembad in Noord
Vijf weken deed Zilla vanuit haar appartement in de Warmoesstraat verslag van haar reis door Thailand, Cambodja en Laos. Ze postte op haar Facebookprofiel foto's waarop ze in de Indische oceaan aan het snorkelen was, exotische vlinders spotte, traditioneel Aziatisch ging eten en een authentieke tempel bezocht. In werkelijkheid ging ze zwemmen in een buitenzwembad in Amsterdam-Noord mét duikbril op, bezocht ze het aquarium en de vlindertuin in dierentuin Artis, at ze in Thais restaurant Bird op de Zeedijk, fotografeerde ze zichzelf bij een boeddhistische tempel in Landsmeer en gebruikte ze heel veel Photoshop.

'Dat online liegen gebeurt veel meer dan je denkt. Dat wilde ik laten zien. Je bent de vormgever van je eigen digitale imago.' En: 'Een foto geeft nooit de exacte situatie weer zoals die was, maar toont onze keuze om de minder leuke dingen weg te laten of ons leven mooier voor te doen dan het eigenlijk is. Deze verraderlijke dubbelzinnige relatie vind ik ontzettend fascinerend.'

Ze verbaasde zich er niet over dat iedereen in haar 'schijnreis' trapte. 'Je hebt geen enkele reden te geloven dat ik daar niet ben, dus doe je dat ook niet.' Zelfs niet toen ze 'Thaise' ansichtkaarten verstuurde met een Nederlandse postzegel of toen ze een Skypegesprek voerde vanuit een 'Thaise hotelkamer', maar gewoon in haar eigen bed zat, versierd met oude kerstlampjes, doeken en een parasol.

Het project vond ze 'heel, heel zwaar', vooral het constante liegen tegen haar ouders, vrienden en studiegenoten. 'Het is heel pijnlijk om zo in de maling te worden genomen. Mijn moeder was er goed ziek van. Nu begrijpt ze het gelukkig wel.' Zilla is nu veel minder actief op Facebook. 'Ik ben bang dat mensen denken dat ik weer lieg.'

Ook heeft ze meer argwaan gekregen. Bij elke geposte foto denkt ze: waar is die gemaakt en door wie? 'Iedereen zou dat moeten doen. Er wordt zo veel gemanipuleerd, daarom hebben we juist een enorme behoefte gekregen aan realiteit.'

Virgil houdt zich nog niet zo strikt aan de realiteit. Hij checkt op Facebook bijna dagelijks in bij een dansschool voor 'Kizomba'-lessen, een exotische dans. Maar schijnt bedriegt. 'Ik heb pas twee lessen genomen. Mensen vragen me nu zelfs al hen te leren dansen en dan zeg ik: 'Ja, is goed,' maar ik heb geen idee. Daar moet ik nog iets op verzinnen.'

De naam 'Katrien' is gefingeerd.
Zilla's werk is te zien op www.zillavandenborn.nl