Opinie Bewaar

'Kunstenaars spelen zelf ook een rol in beeld van onderbetaalde zieligerds'

Zomer 2011: kunstenaars pakken Amsterdamse standbeelden in zwart plastic in uit protest tegen de bezuinigingen op cultuur.
Zomer 2011: kunstenaars pakken Amsterdamse standbeelden in zwart plastic in uit protest tegen de bezuinigingen op cultuur. © ANP

Kunstenaars moeten zich niet in een unieke slachtofferrol laten duwen, betoogt Maaike van Steenis. In andere sectoren speelt precies hetzelfde, blijkt ook uit de hashtag #tegendebakker.

Maaike van Steenis

is coach voor creatieve ondernemers.

Het is het zoveelste bericht over zielige kunstenaars die het zo ontzettend moeilijk hebben. Ze verdienen belachelijk weinig. Ze hebben geen geld om zich te verzekeren. En geld opzij zetten voor hun pensioen is al helemaal niet aan de orde.

In de onlangs verschenen verkenning van de arbeidsmarkt in de culturele sector worden kunstenaars alweer als slachtoffers weggezet. Het stuk is door de Sociaal-Economische Raad in opdracht van minister Jet Bussemaker (Cultuur) geschreven. Aanleiding voor het stuk is de bezorgdheid van de minister over de inkomenspositie van kunstenaars.

Uit het onderzoek blijkt dat het aantal zelfstandigen in de culturele sector sinds de bezuinigingen fors is gestegen. Door dit ruime aanbod aan kandidaten voor opdrachten is hun onderhandelingspositie erg slecht. En dus nemen ze genoegen met absurd lage tarieven.

Maar is het probleem wel dat er in de culturele sector te veel zelfstandigen zijn? Volgens mij ligt er iets veel fundamentelers aan ten grondslag.

Weggezet als zieligerds
Namelijk dat kunstenaars worden weggezet als een groep zieligerds die maar een beetje rommelt in de marge. Je nodigt als bedrijf een geinige excentriekeling uit om je congres wat kleur te geven. Of sluit een leuke sponsordeal met een museum. Maar dat doe je natuurlijk vooral om te laten zien dat je lekker maatschappelijk verantwoord bezig bent. Niet omdat je ervan overtuigd bent dat het een meerwaarde oplevert.

En dat terwijl er talloze onderzoeken zijn die glashelder maken wat de positieve effecten zijn van kunst op ons leven en ons welzijn. Zoals bijvoorbeeld het onderzoek van hoogleraar Erik Scherder (bekend uit DWDD) over de invloed van muziek op ons brein. Daaruit blijkt onder meer dat het luisteren van muziek en vooral het bespelen van een instrument zorgt voor een sterkere verbinding tussen de hersenhelften. Dit resulteert in een beter ontwikkeld empathisch vermogen. En als er nou één eigenschap is die je in zo'n beetje elke situatie verder helpt...

Zelf ook een rol
Vlak ook de rol die kunstenaars hier zelf in spelen niet uit. Want als het op geld aankomt, herhalen veel kunstenaars klakkeloos wat ze op academies en conservatoria jarenlang hebben moeten aanhoren: dat je voor het geld een ander beroep moet kiezen. Want het is toch logisch dat er eerder geld uitgegeven wordt aan onderwijs dan aan kunst.

Op de één of andere manier gaat de keuze altijd weer tussen cultuur en onderwijs of zorg en nooit tussen bijvoorbeeld een theater of het vervangen van een paar lantaarnpalen die eigenlijk nog best een paar jaar mee kunnen. Op deze manier spelen kunstenaars zelf een aanzienlijke rol in het creëren van de overtuiging dat kunst geen wezenlijke bijdrage levert aan de samenleving.

Dynamiek is niet uniek
Hoewel ik de eerste ben om toe te geven dat de honoraria in de culturele sector belachelijk laag zijn, denk ik dat de dynamiek van 'overaanbod en dus lage prijzen' niet uniek is. Ook het werken voor niets, met als motivatie 'naamsbekendheid' of 'ervaring opdoen', is iets dat in veel andere beroepen net zo goed voorkomt. Dat toont de recente populariteit van de hashtag #tegendebakker wel aan.

Freelancers gaven hierbij voorbeelden van dingen die zij regelmatig te horen krijgen, maar die je nooit tegen de bakker zou durven zeggen. Het ontketende een stroom van trieste, confronterende en soms ook tragikomische tweets. Veel daarvan hoor je ook zeer regelmatig als freelancer in de culturele sector. We zouden al een stuk verder zijn als kunstenaars en freelancers in de culturele sector beseffen dat ze, behalve kunstenaar, ook gewoon ondernemer zijn. En dat betekent: staan voor wat je waard bent en zelf verantwoordelijkheid nemen voor je eigen succes.

Wilt u reageren op dit artikel? Dat kan! Scroll (een beetje) naar beneden om een reactie te plaatsen.