Opinie Bewaar

'Angst is soms een goede raadgever'

In september arresteerde de politie in de Thalys in Rotterdam een zestienjarige jongenna verdacht gedrag. Hij bleek een zwartrijder te zijn, en geen terrorist.
In september arresteerde de politie in de Thalys in Rotterdam een zestienjarige jongenna verdacht gedrag. Hij bleek een zwartrijder te zijn, en geen terrorist. © ANP

Welke thema's uit 2015 nemen we mee naar 2016? In de serie #2015 van Het Parool schrijft filosofiedocent Nico Koning dinsdag over terreur en het nut van angst: 'Als we onze angst ontkennen, maken we het nog erger.'

Angst ontkennen mondt uit in stoerdoenerij of veronachtzaming van het gevaar

Nico Koning

doceert filosofie en ethiek en is coauteur van De Kunst van het Vreedzaam Vechten.

In de loop van 2015 is de wereld veranderd en veel Nederlanders hebben er een onveiliger gevoel aan overgehouden. Natuurlijk, vorig jaar was de wereldvrede ook al niet meer zo stabiel als daarvoor, maar de bronnen van verontrusting bevonden zich toen nog op grote afstand van ons.

Op twee manieren is die afstand nu flink verkleind: door de vluchtelingenstromen en door de terreuraanslagen. De vluchtelingenstromen vloeien voort uit onveiligheid elders, terwijl de aanslagen ook nog eens hier onveiligheid brengen.

Onze zorgeloosheid is verstoord. Ook al zijn er in Nederland vooralsnog geen terreuraanslagen, iedereen beseft dat dat snel kan veranderen. Sommige Nederlanders voelen zich al niet meer op hun gemak in een concertzaal of hogesnelheidstrein.

Angst
Angst kan worden weggeredeneerd met kansberekeningen en risicovergelijkingen. Dat is de nuchterste reactie. Angst kan ook wegebben, zoals in het verleden na de aanslagen in Londen en Madrid. Maar de angst kan groeien als geweldsincidenten elkaar sneller opvolgen. We zitten dan weliswaar nog lang niet in een situatie als in Israël of Libanon, laat staan Syrië, maar het verschil is slechts gradueel. Dat wordt ook vaak zo ervaren door pas aangekomen vluchtelingen. Zij vernemen het nieuws en hebben het gevoel dat hun belagers met hen zijn meegekomen. Zij delen onze angst.

Moeten we eigenlijk wel bang worden? Doen we dan niet precies wat de terroristen beogen? Het zou kunnen, maar angst is in deze zaak verre van irrationeel. Wij kunnen in een samenleving die draait op vertrouwen wel degelijk hard geraakt worden op cruciale plekken. Als we onze angst ontkennen, maken we het nog erger. Dat leidt tot veronachtzaming van het gevaar of - ernstiger - tot stoerdoenerij. Dat laatste is op gênante wijze gepraktiseerd door Europese regeringen na de aanslagen in Parijs, onder meer door oorlogsverklaringen aan een fictieve buitenlandse mogendheid, alsof de dreiging van buiten zou komen.

Politieke emoties
Angst en woede zijn 'politieke emoties', stelt de Amerikaanse filosofe Martha Nussbaums in Politieke Emoties: Waarom Een Rechtvaardige Samenleving Niet Zonder Liefde Kan. In dat boek komt mededogen naar voren als belangrijkste politieke emotie in een rechtvaardige samenleving, terwijl ze angst voornamelijk ziet als een te overwinnen emotie. Ik wil echter de vraag opwerpen of angst niet juist een heel betekenisvolle en productieve - zo niet de meest fundamentele - politieke emotie is.

Niets is belangrijker voor mensen dan veiligheid en niets is bedreigender dan geweld. Beschaving begint bij geweldsbeteugeling. Dat is ook de primaire functie van staten. Zij belichamen een redelijke manier van omgaan met gegronde angst.

Sinds de oertijd is het menselijk bestaan gevaarlijk, onzeker en kwetsbaar. In de loop der eeuwen hebben mensen zich via instituties met wisselend succes enige bestaanszekerheid weten te verschaffen. Wij behoren in dat opzicht tot de succesvolste generaties in het succesvolste deel van de wereld.

Ons veiligheidsparadijs is in dubbel opzicht een kunststukje: het is niet eerder vertoond, maar het is ook kunstmatig. We kunnen er niet zo maar van uitgaan dat dit zo zal blijven. Daarvoor is onze relatieve veiligheid te veel verbonden met de onveiligheid van anderen. Om een beroemde uitspraak van Martin Luther King over menselijke vrijheid te parafraseren: we zijn pas veilig als iedereen veilig is.

Aristoteles
Beheersing en overwinning van emoties staan sinds Plato's geschriften hoog aangeschreven in het westerse denken. Maar diens leerling Aristoteles heeft ons toch op een ander spoor gezet: emoties zijn in principe rationeel, want ze hebben een reden en ze moeten ook op redelijkheid getoetst worden. Dat geldt ook voor angst. Angst wegdrukken is even onverstandig als je laten meeslepen door angst.

Aristoteles formuleerde vijf standaardvragen teneinde het redelijke midden te vinden bij emoties: Wie is met betrekking tot het uiten van een emotie de juiste persoon? Wat is de juiste bedoeling, het juiste ogenblik, de juiste manier en de juiste mate?

Vijf vragen
Het loont de moeite Aristoteles' vijf vragen te koppelen aan onze stijlen van angstmanagement na de terreuraanslagen. Zijn we wel bang voor de juiste personen? Sommigen hebben angst voor niet betrokken personen, sommigen voor hele bevolkingsgroepen of zelfs voor de bange vluchtelingen voor terreur.

Vervolgens: reageren we met de juiste bedoelingen? Hebben we primair onze veiligheid op het oog of iets anders, als we willen meebombarderen of grenzen sluiten?

Ten derde: wat is het juiste moment voor welke reactie? Wanneer past handenwringen, wanneer gebalde vuisten en wanneer open handen? Het tonen van een open hand in het oeroude ritueel van de handreiking is van oorsprong gemotiveerd door angst. Goed getimede handreikingen kunnen veiligheid scheppen.

Proportioneel
Dat brengt ons op de vierde vraag: wat zijn de juiste veiligheidsmaatregelen, welke middelen dienen onze veiligheid echt? Openheid naar vreemdelingen? Deradicaliseringsprogramma's? Faciliteiten en bevoegdheden voor veiligheidsdiensten? En - laatste vraag - gebruiken we die middelen wel proportioneel?

De toetsing van onze stijl van angstmanagement is een belangrijke politieke opgave. Angst is misschien wel de belangrijkste raadgever die we hebben. Laten we dus op bezonnen wijze bang zijn. Zonder gepaste angst blijven we nergens.

Wilt u reageren op dit artikel? Dat kan. Scroll een beetje naar beneden om een reactie te plaatsen.