Binnenland Bewaar

'Als je Amsterdam eenmaal beleeft als smart city, is het moeilijk teruggaan'

Onderzoeker Anthony Townsend
Onderzoeker Anthony Townsend © Homeira Rastegar

Amsterdam wil een smart city worden, van via internet verknoopte woningen en wijken, die dankzij big data efficiënter functioneren. Dat brengt wel grote risico's met zich mee, zegt onderzoeker Anthony Townsend.

Enigszins ontdaan is Anthony Townsend, onderzoeker intelligente steden aan de universiteit van New York, aangekomen in Amsterdam. Op Schiphol vond hij zichzelf terug in een enorme rij voor de taxistandplaats. Zijn oplossing: hij greep naar zijn mobieltje en bestelde een Ubertaxi. 'Ik betaalde veel meer en bespaarde mezelf de wachttijd. Maar ik voel me er rot bij. Dat ik dit doe, zelfs in het egalitaire Nederland.'

Hij bewandelde precies de weg die hij ziet als een schaduwkant van de nieuwe technologie en de impact daarvan op de stad. Townsend ziet meer mogelijkheden opdoemen voor de elite om zich te onttrekken aan publieke voorzieningen, met alle gevolgen van dien voor de solidariteit die aan de basis ligt van die voorzieningen.

Uber is maar één voorbeeld van de manieren waarop nieuwe technologie de stad op stelten zet. Ook in Amsterdam leeft de ambitie een smart city te worden, met nieuwerwetse ict-systemen op basis van patronen die worden ontwaard in gegevensbestanden - big data - die onder meer de distributie van energie en het transport efficiënter maken. Het is één van de onderzoeksgebieden van het AMS, Amsterdam Institute for Advanced Metropolitan Solutions. In de recent begonnen lezingenreeks van het AMS sprak Townsend deze week over zijn boek Smart Cities: big data, civic hackers, and the quest for a new Utopia.

Wat is uw zwartste scenario van een uit de bocht gevlogen smart city?
'In mijn boek heb ik een apart hoofdstuk met donkere visioenen. Over de ongemakken door een krakkemikkig ontwerp. Over de irritaties vanwege een al te ambitieus systeem dat storingsgevoelig is. En over de wijze waarop de gangen van burgers worden nagegaan. Hoe ver dat kan gaan, moge duidelijk zijn sinds Edward Snowden besloot de NSA-gegevens met iedereen te delen.'

Een waarschuwing is op zijn plaats?
'Dit is iets waar ontwerpers van smart city's, bestuurders en burgers een scherp bewustzijn voor moeten ontwikkelen. Daarom ben ik soms pessimistisch omdat we het online als burgers zo slecht hebben gedaan. We hebben te weinig acht geslagen op de bescherming van onze persoonlijke communicatie, waardoor we nu worden gevolgd op internet, bespioneerd, door iedereen - van overheden tot winkeliers en van adverteerders tot hackers. De consequenties worden des te groter als straks niet meer alleen onze identiteit, maar ook onze huizen, ons lichaam, ons gezin op het spel staan.'

Nu even concreet; hoe ziet dat eruit?
'Dat is moeilijk te zeggen. Maar we hebben het online niet op orde en we sluiten de wereld offline daar op aan. Om een voorbeeld te geven: vorig jaar leidde een psychologisch experiment met gemanipuleerde Facebookreacties tot een groot schandaal. Stel je voor dat de slimme thermostaten van Nest worden ingezet voor een experiment en de temperatuur een beetje opvoeren of lager zetten. Om energie te besparen, misschien, maar met potentieel grote gevolgen voor onze gezondheid. Dan zijn de consequenties niet meer alleen emotioneel of sociaal, maar ook fysiek. Het is denkbaar dat bedrijven en overheden straks de fysieke omgeving manipuleren en we zijn daar op geen enkele manier, door ethische of juridische kaders, op berekend.'

Grote bedrijven, overheden en hackers dringen zich aan ons op in het publieke domein?
'En zelfs in het privédomein. Steden verschillen nu al sterk als het gaat om dingen die worden toegestaan in de openbare ruimte, als je bijvoorbeeld Amsterdam vergelijkt met Las Vegas. De inzet van technologie en big data roept weer heel nieuwe vragen op. Is er concurrentie op het breedbandnetwerk of is het een monopolie? Over het belang van toegankelijkheid van het netwerk in de openbare ruimte. Van open data.'

Internet wordt geroemd als bevrijdende kracht. Is dat onterecht?
'Ja. Toegepast op steden zijn er legio voordelen. Maar het verbinden van mensen is één ding, de fysieke wereld aansluiten is iets heel anders. Ze verschillen fundamenteel.' Wat is uw angst? 'Dat grote gevestigde belangen meer toegang bedingen tot deze nieuwe technologische infrastructuur dan kleine partijen. Zoals in de financiële wereld oude, op instinct werkende aandelenhandelaren het afleggen tegen de wetenschappelijke methodes van quants wordt deze technologie straks misschien ingezet voor speculatie op de vastgoedmarkt tegen kleinere partijen, huiseigenaren of lokale overheden. Kijk hoe Uber en technisch vergelijkbare busdiensten in San Francisco nu al concurreren met het openbaar vervoer, dat blijft zitten met de passagiers die het minst kapitaalkrachtig zijn.'

Gaan burgers daar zo maar in mee?
'Als je de stad eenmaal zo beleeft, is het heel moeilijk om terug te gaan naar het oude. Burgers stellen aan hun interactie met de gemeente de eisen die ze ook hebben als consumenten. Ze willen permanente innovatie. Daarom ben ik zo enthousiast over AMS. Overal in de wereld werkt men aan smart city's. Het is een beweging: dit is de grootste investering, van geld, mensen en ideeën in steden in vijftig of honderd jaar. Amsterdam heeft een heel andere invalshoek. AMS bewandelt niet de makkelijke weg, zoekt het niet in de quick wins die te behalen zijn door analyse van data en het in kaart brengen van de stad zoals die is. Amsterdam kijkt naar de integratie met nieuwe infrastructuur, elektriciteit, water, het wegennetwerk. Moeilijk, maar het is de juiste manier. Amsterdam heeft ook als enige stad zelf een financieel belang genomen in het onderzoek.'

Is het ook een manier om bedrijven de pas af te snijden en te voorkomen dat zij dit gaan doen?
'Zeker. Dat is één van de grote verschuivingen van nu. Voorheen waren het IBM, Siemens, Cisco die geïnteresseerd waren in smart city's, bedrijven die hun spullen verkopen aan andere bedrijven. Nu, zeven jaar later, zijn het de Googles, de Apples en de Ubers van deze wereld die zeggen: wij willen steden beter maken. Het verschil: zij weten wat de consument wil, voordat die het zelf weet. Dat maakt het een spannende tijd.'

'Waar ik vooral bang voor ben, is dat Silicon Valley model staat voor de smart city die zij ontwerpen. En dat ze die naar de rest van de wereld exporteren. Dat ze ons proberen Californië te verkopen. Dat is een goed product gebleken. De nieuwe voorsteden van Sjanghai lijken precies op Zuid-Californië, tot aan de terracotta dakpannen toe. Maar we kunnen niet de hele wereld inrichten als Californië. Dat is qua duurzaamheid simpelweg niet vol te houden.'

Bij AMS wordt om te beginnen gedacht over manieren om snel te reageren op extreme regen, door de brandweer te sturen naar de plek waar over wateroverlast wordt getwitterd...
'Dat lijkt me prima. Analyses van sociale media worden vaker gebruikt als de snelste manier om storingen op te merken. Iedereen begint toch meteen te klagen op Twitter. Maar soms werken sociale media ook minder positief uit, kijk naar de politiek. Als je vindt dat besluiten gericht moeten zijn op de lange termijn, helpen ze niet. Het debat wordt geënt op de korte termijn, in reactie op incidenten, op basis van weinig informatie.'

'De andere kant is dat meer deelnemers zich mengen in het debat. Zo zijn er voor- en nadelen. Mij gaat het erom dat we die goed afwegen. Wat winnen we erbij? En wat verliezen we met smart city's? Ik ben niet alleen pessimistisch. Het potentieel is enorm. Maar het is geen magie, het zijn gereedschappen. En elk gereedschap heeft kosten en opbrengsten.'