Binnenland Bewaar

Van Wijnbergen: 'Het enige wat DNB drie jaar deed, was twijfelen'

Sweder van Wijnbergen. Archieffoto ANP
Sweder van Wijnbergen. Archieffoto ANP © UNKNOWN

De complete directie van De Nederlandsche Bank moet opstappen. Dit zegt econoom Sweder van Wijnbergen, hoogleraar en oud-secretaris-generaal van het ministerie van Economische Zaken. Het is te gemakkelijk om alleen de topman de schuld in de schoenen te schuiven, want ieder directielid van DNB heeft gefaald. Door Ton Damen

Wat kan president Nout Wellink van De Nederlandsche Bank worden aangerekend?
''Hij heeft de afgelopen jaren te veel geaarzeld en hij is in paniek ge- raakt. Als je hem hoort praten, moet je concluderen dat hij te veel onder de indruk is geraakt van de stormen op de financiële markten. De rust en kalmte, die hem ooit zo eigen waren, straalt hij al lang niet meer uit.''

Waar blijkt dat precies uit?
''De emoties. Hij loopt te vertellen hoe de schulden in Nederland gaan escaleren. En dat er een nieuwe cri- sis aankomt. Hoho, rustig aan, denk ik dan. Zo erg is het in Nederland al- lemaal niet.''

Hoe komt het?

''Wat zich lijkt te wreken, is dat Wellink dit soort situaties niet eerder heeft meegemaakt. Hij kan er niet veel mee. Gaat het om zaken die hij wel eerder heeft meegemaakt, dan is hij integer, intelligent, precies de briljante man van wie wij allemaal precies dat verwachtten. En hij is dat ook allemaal, maar hij mist een klein stukje, de capaciteit om zaken goed te interpreteren die hij nooit eerder heeft gezien.''

Wie is dat aan te rekenen?

''Je moet daarvoor een econoom op de sleutelposities hebben.'' Wellink is toch econoom? ''Hij is van huis uit jurist en is ver- volgens snel de economische rich- ting ingegaan. Bestuurder Joanne Kellermann is ook jurist.'' 'De directeur heeft nul besef van financiële markten'

Met welke problemen worstelde DNB volgens u?
''Iedereen die ook maar enigszins ervaring heeft met banken in de stress, kon uit de jaarrekening 2007 al zien dat de bank DSB in zwaar weer verkeerde. De voorzieningen voor slechte leningen waren veel te laag. Dat heeft de accountant geaccepteerd en dat heeft De Nederlandsche Bank geaccepteerd.''

Is dit geen achteraf praten?
''Ik heb nog vóór het faillissement op verzoek van een journalist van het Algemeen Dagblad de boeken van DSB bestudeerd. Daaruit kon je meteen zien dat het niet klopte. Als je voldoende reserveringen wilde treffen, moest er meteen minimaal 300 miljoen euro bij.''

Zegt u daarmee dat DNB had moeten ingrijpen?
''Dit had de toezichthouder moeten zien. De hele solvabiliteitsrapporta- ge van DSB was een lachertje. Al in 2007. Een jaar later, in 2008, werd het alleen maar slechter. De voor- zieningen werden verlaagd, met als doel de winst op te kloppen, hoewel DSB-klanten in zwaarder weer kwa- men en je hogere voorzieningen zou verwachten.''

De zaak-Icesave.
''Wellink maakte afspraken met Icesave. Die werden na anderhalve maand aan de laars gelapt. Wellink reageerde niet. In Frankrijk hebben ze Icesave in de modder laten vast- lopen. Ze hebben niet geantwoord. Zo zijn de Fransen beschermd tegen die bank. De Britten hebben Icesave Midden in de bankencrisis bleek tot verbijstering van Sweder van Wijnber- gen dat De Nederlandsche Bank helemaal geen draaiboek had voor het geval er een bankencri- sis zou optreden. Van Wijnbergen: ''Dat is naar buiten gekomen omdat er lekken zijn geweest rond het faillissement van de DSB Bank, toen DNB ingreep.'' De Rijksrecherche onderzocht de lekken. Eerst wilde men weten wie volgens het draaiboek van de problemen bij DSB mochten weten. Dus verzocht de Rijksrecherche, een automatische reactie, om het draaiboek te mogen inzien. Dat zou aantonen. aldus Van Wijnbergen, wie van de financiële perikelen bij DSB op de hoogte mochten zijn. Maar dat draaiboek bleek helemaal niet te bestaan.

''Er werd maar wat geïmproviseerd,'' aldus Van Wijnbergen. De Rijksrecherche was ver- baasd dat er geen draaiboek was. Van Wijnbergen: ''En wat schreef De Nederlandsche Bank vervolgens in het Kwartaalbericht? 'DNB heeft wél een draaiboek.' Dat draaiboek is dat een werknemer van DNB de beslissing voorbereidt en voorlegt aan de directie. Dat is het draaiboek. Met zo'n verhaal straal je incompetentie uit.'' De Nederlandsche Bank had geen draaiboek voor de crisis het eiland afgejaagd. De bank werd wel toegelaten, maar onderworpen aan een kruisverhoor. Wellink had de zaak kunnen vertragen, het niet nakomen van de afspraken in de publiciteit kunnen brengen.''

Liggen die voorbeelden niet erg voor de hand?
''Wellink gaf ook te snel toestemming voor de verkoop van ABN Amro. Hij twijfelde met zijn advies aan de minister van Financiën, Wouter Bos. Hij zei: 'Ga je me steunen als ik nee zeg?' Bos hield dat terecht af, onder het motto: jij wilt onafhankelijk zijn, nu zul je het zijn ook.'' ''Na drie maanden zei Wellink dat hij geen bezwaar tegen de overna- me had en toen kon Bos niets meer. Na het positieve advies van Wellink had hij geen speelruimte meer. Het was eind 2008, de financiële wereld stond op het punt in elkaar te stor- ten; Wellink had vanwege de buitengewone situatie kunnen en moeten wachten. Hij had drie maanden uitstel kunnen vragen; dit kan vol- gens de regels. Weer drie maanden later had Wellink die toestemming nooit hoeven geven, want tegen die tijd waren Fortis' financieringspro- blemen wel duidelijk geworden.''

Verwijt u dat Wellink?
''De verwijten treffen het team en dat gaat verder dan alleen de Fortis/ABN Amro-affaire. Henk Brou- wer, de directeur Toezicht bijvoorbeeld, gaat over de stresstesten van de zomer van 2010, om te kijken of de Europese banken na de crisis weer op krachten zijn gekomen. In een live radio-uitzending eind juli, op de dag dat de uitkomsten werden gepubliceerd, heb ik in een discussie met hem gezegd dat die testen niet goed zijn uitgevoerd. Er werd namelijk alleen gekeken naar een beperkte groep risico's, vooral het risico op posities voor eigen rekening, 'het handelsboek'. De testen verzuimden te kijken naar de voor klanten ingenomen posities, waarvoor de bank ook risico liep. Bij een stresstest hoor je alle bankboeken mee te nemen, en niet alleen het handelsboek. Brouwer zei in die uitzending dat het wel was gebeurd. Maar het bleek niet waar te zijn.''

Was dat schrikken?
''Het stond op de CEB-site, de club die de testen had uitgevoerd. Daar werd ook gemeld dat 7 van de 91 banken de test niet hadden gehaald. Desalniettemin ontkende Brouwer de tekortkomingen en noemde hij mijn stelling 'het verspreiden van valse informatie'. Achteraf realiseerde ik mij pas ten volle dat de verantwoordelijk directeur van DNB niet wist hoe die stresstesten in elkaar zaten. Inmiddels worden ze overgedaan.''

Hoe zit het met Lex Hoogduin, oud-assistent van Duisenberg, die in 2008 de positie van Henk Brouwer als chief-economist overnam?
''De man die economisch de weg moet wijzen, is afwezig. Een chief-economist moet waarschuwen als een mededirecteur iets stoms dreigt te zeggen. Dat gebeurt niet.''

Zijn de conclusies niet erg hard?
''We hebben een directeur Toezicht banken, Henk Brouwer, die niet alles volgt in zijn sector; we hebben een directeur pensioentoezicht, Joanne Kellermann, die dagelijks demonstreert dat ze nul besef heeft van financiële markten en financiën; die qua begrip van risico's, indexeringen en pensioenen verdwaald lijkt te zijn en die al ongehoord veel schade heeft aangericht; een chief-economist, Lex Hoogduin, die niet corrigeert; en dan de hoogste man, Nout Wellink, die alleen twijfelt.'' ''Zij hebben samen niet doorgehad wat er in deze crisis gebeurde. Het is daar op het Frederiksplein in 2008 totale paniek geweest. Markten die dreigden op te drogen, liquiditeitsstoornissen. Ineens stond de wereld in vuur en vlam. Men was als geheel niet goed voorbereid. Daarna zijn ze in een shellshock geraakt. Verdedigen. Er was één doel: zichzelf tegen het ergste indekken.''

Waarom bent u zo fel op Kellermann?
''Kellermann is een bron van onno- dige paniek in de pensioenen ge- worden. In 2008 en 2009 was duide- lijk sprake van generic mispricing. Alles met risico was niet meer te ver- kopen en alles wat veilig leek, was te duur, zwaar overpriced. Iedereen was weggevlucht van de hedge- funds, aandelen en alles met risico naar de Duitse en Nederlandse staatsobligaties. Daar ontstond meteen de volgende bubbel; die staatsobligaties zijn nu veel te duur. Die periode van extreem lage rente gaat een keer eindigen, die bewe- ging is nu al te zien. Dit is wat economen een liquiditeitscrisis noemen. Dan geven financiële markten verkeerde informatie.''

Wat deed Kellermann?
''DNB ging de toekomstige waarderingen van de beleggingen van de pensioenfondsen afzetten tegen de lage rente. Daardoor verdampte het eigen vermogen van de pensioenfondsen. Vervolgens zei DNB tegen de pensioenfondsen: het kan nog erger worden en jullie moeten die risico's afdekken, voor het geval de rente verder daalt. Het gevolg is dat die fondsen dat deden, en dat de rente alleen al daardoor nog lager is komen te liggen. Het probleem wordt zo zelfs verergerd, door die rentecontracten die nu tegen dumpprijzen worden aangeboden. Dit is zwaar destabiliserend voor het systeem. En al die fondsen die zich op advies van DNB hebben ingedekt tegen verdere dalingen, profiteren daardoor niet meer, nu de rente weer stijgt, zoals volkomen voorspelbaar was. Nu zitten deze fondsen vast en lijden ze zware verliezen op hun portefeuilles.''

Werd er naar DNB geluisterd?
''Bekend is dat er vijftien fondsen waren die naar DNB luisterden, zich hebben ingedekt tegen dalende rente, en die daardoor niet hebben geprofiteerd van de gestegen rente.'' En de oorzaak is kennisgebrek? ''Luister naar Kellermann, die kennelijk in paniek was. Misschien is Nederland wel Japan, en blijft de rente nog tien jaar op één procent staan. Dan zeg ik: kijkt u eens naar het monetaire beleid; dat is hier wel wat anders dan in Japan. Kijk eens naar de inflatieverwachtingen. Die liggen solide op twee procent over tien jaar. Kijk vervolgens naar de reële rente, die bevindt zich al ruim anderhalve eeuw tweeënhalf procent boven de inflatie. Die rente gaat terug naar vier of vijf procent, en heeft dat al voor de helft gedaan.''

Wat zegt Kellermann dan?
''Ze zegt dat zij zich op de markt baseert. Ik antwoord dan dat ze zich juist niet op de markt baseert. Dat de rente zou gaan stijgen, bleek toen al uit alle marktcijfers. En DNB moedigde in feite aan om te speculeren tegen de marktverwachtingen in. Dat heeft dramatisch uitgepakt. Dat is het stomste wat je had kunnen doen door Wellink aan het roosteren. Achteraf is het makkelijk fouten aan te wijzen. Ik begrijp wel dat Wellink daar verongelijkt over is. Maar dát is mijn verwijt ook niet. Het probleem is dat hij er niet van leert en dat het team zo zwak is. Dat bleek ook tijdens vragen van de parlementaire commissie-De Wit. Wellink zei dat financiële instellingen met claims van tien miljard dreigden. Daarom kon hij niets doen bij ABN Amro. Ik zei tegen De Wit: dreigementen kosten niets. Een toegewezen claim wel, maar zo ver was het niet. Het idee dat een be- stuursrechter een schadeclaim van tien miljard toewijst omdat de overheid een verkeerd gebleken beslissing nam, deugt niet. De rechter kijkt alleen of een overheid in rede tot een bepaalde beslissing kan komen. Of het besluit achteraf gezien goed uitpakt is niet het criterium dat de rechter gebruikt.''

Is de DNB-top zo slecht geworden?
''DNB was vroeger een saaie organisatie die sombere macroverhalen vertelde, zoals centrale bankiers horen te doen. Bankentoezicht? Je ging lunchen met Jan Kalff van ABN Amro en dan werd het geregeld. Maar die wereld is weg. De bankwereld is veel agressiever, sneller en complexer. De toezichthouder is daar te weinig in mee gegaan.'' ''Als Wellink vijf jaar geleden was weggegaan, was hij als een briljante centrale bankier uitgeluid. In die oude wereld paste hij prima. Hij is intelligent, integer en conservatief. Dat is wat je wilt van een centrale bankier. Hij kon echter de nieuwe wereld niet aan, en kreeg geen hulp.''