Tot 1907 hadden paardentrammaatschappijen de exclusieve rechten voor vervoer over land in Sint Petersburg, toenmalige hoofdstad van het grote Russische Rijk. In de winter reden er elektrische trammetjes, maar uitsluitend op het ijs van de rivier de Neva.

Ergens rond 1900 maakt Petersburgs bekendste fotograaf, Karl Karlovitsj Bulla, een foto van deze elektrische ijstram. We zien twee kleine tramrijtuigen die over een ijsvlakte rijden, met links voor in beeld een geüniformeerde man, die kennelijk een oogje in het zeil houdt. Langs het op het ijs aangelegde spoor zijn palen gezet die de elektriciteitsdraden van de ene oever naar de andere voeren. In de verte, aan de overkant van de Neva, zien we de skyline van Sint Petersburg en de vage contouren van wat toen nog het Winterpaleis heette, maar nu beter bekend is als het Hermitage Museum.

De prachtige foto van Karl Bulla is te zien in de Hermitage Amsterdam, die deze zomer de fototentoonstelling Sint Petersburg in beeld brengt, een verzameling van honderd foto's uit het omvangrijke, maar relatief onbekende fotoarchief van het Hermitage Museum, waar in totaal 40.000 foto's uit de periode 1840 tot 1920 liggen. De oorsprong van de collectie ligt bij de verschillende tsarenfamilies die hun families, paleizen en bezittingen lieten fotograferen. Na de Russische Revolutie werd de collectie aangevuld met 'genationaliseerde' privécollecties van adelijke families als de Bobrinski's en de Stroganovs die hun leven in hun eigen gouden eeuw lieten documenteren door de beste fotografen van de stad.

Sommige fotografen keken ook buiten de paleismuren en legden het leven in de stad vast in een reeks 'Petersburgse types en scènes' waarbij archetypische stadstafereeltjes in de fotostudio werden gereconstrueerd, zoals 'theedrinkende koetsiers'. En tussen het leven aan beide zijden van de muren treffen we ook portretten aan van schrijvers als Tolstoj en Dostojevski, die van het leven in de Russische hoofdstad wereldliteratuur hebben gemaakt. De bezoeker heeft in de Hermitage Amsterdam soms het gevoel de foto's te zien die Oorlog en vrede en Schuld en boete hadden kunnen illustreren.

De beschrijving van de belangrijkste straat van Petersburg, de Nevski Prospekt, waarmee Gogol zijn klassieke gelijknamige korte verhaal uit 1835 opent, lijkt vooruit te lopen op een prachtige overzichtsfoto die Karl Bulla vijftig jaar later zou maken.

Bulla zou naam maken als de grondlegger van de Russische fotojournalistiek. Hij werd geboren in een koopmansfamilie in het Duitse Lübeck, liep van huis weg en kwam in Petersburg terecht, waar hij begon als producent en handelaar in fotografische materialen. In 1875 opende hij zijn eerste fotostudio en een jaar later werd hij Russisch staatsburger. Hij maakte aanvankelijk vooral portretten in zijn studio, maar kreeg in 1886, achteraf gezien een belangrijk jaar in de Russische fotografie, toestemming van de politie om ook op straat te fotograferen.

Hij werd dé fotograaf van het stadsleven en dat juist op een moment dat druktechnieken het mogelijk maakten om foto's in kranten af te drukken en de Russische PTT besloot om ook ansichtkaarten (een nieuw medium) te verspreiden. Het enorme archief van Bulla en zonen, waar nu 200.000 beelden in zitten (vijfmaal de omvang van de hele collectie van het Hermitage Museum) is het belangrijkste fotoarchief van de geschiedenis van Petersburg rond de vorige eeuwwisseling.

De foto's van Bulla zijn een ontdekking, maar de beperkte doelstelling van de Amsterdamse Hermitage (uitsluitend werk uit de Hermitage) geeft maar een gedeeltelijk beeld van de rijkheid van zijn werk. Op de laatste foto van Sint Petersburg in beeld zien we hoe Lenin een menigte toespreekt. Een paar jaar later zou de stad zijn naam dragen. De foto is gemaakt door Victor Bulla, zoon van Karl. Hij zou officieel revolutiefotograaf worden. In 1938 werd hij geëxecuteerd bij wat de geschiedenis zou ingaan als De Grote Zuivering. (MARK MOORMAN)


Hermitage Amsterdam, Nieuwe Herengracht 14. www.hermitage.nl